Huyết áp lên xuống ở người cao tuổi: Nguyên nhân và cách xử trí an toàn

Huyết áp lên xuống thất thường ở người cao tuổi khá thường gặp. Huyết áp có thể thay đổi theo thời điểm đo, hoạt động thể chất, cảm xúc, tình trạng mất nước, bữa ăn, thuốc đang sử dụng và cả kỹ thuật đo. Tuy nhiên, nếu mức dao động lớn, lặp lại nhiều lần hoặc đi kèm chóng mặt, ngất, đau ngực, khó thở hay triệu chứng thần kinh, người bệnh cần được đánh giá thay vì tự điều chỉnh thuốc tại nhà.

Nên đánh giá huyết áp dựa trên nhiều lần đo đúng kỹ thuật thay vì một con số đơn lẻ.

Huyết áp lên xuống trong ngày có bình thường không?

Có. Huyết áp của một người không cố định ở một con số trong suốt 24 giờ. Nó liên tục thay đổi để đáp ứng với hoạt động của cơ thể.

Huyết áp có thể thay đổi khi bạn thức dậy, đi lại, tập thể dục, ăn uống, căng thẳng, đau, thay đổi tư thế hoặc ngủ. Nhịp huyết áp trong ngày cũng chịu ảnh hưởng bởi đồng hồ sinh học của cơ thể.

Vì vậy, hai lần đo tại hai thời điểm khác nhau có thể cho kết quả khác nhau. Điều quan trọng không chỉ là huyết áp “dao động bao nhiêu”, mà còn phải xem xét:

• Các lần đo có được thực hiện đúng kỹ thuật không?
• Huyết áp cao hoặc thấp có lặp lại nhiều lần không?
• Người bệnh có chóng mặt, ngất, đau ngực hoặc khó thở không?
• Huyết áp thay đổi có liên quan đến thời điểm uống thuốc không?
• Có mất nước, sốt, tiêu chảy, ăn uống kém hoặc bệnh cấp tính gần đây không?

Vì sao huyết áp người cao tuổi lúc cao lúc thấp?

1. Hoạt động và cảm xúc

Vận động, căng thẳng, lo lắng, đau, thiếu ngủ hoặc thậm chí nói chuyện trong lúc đo có thể làm huyết áp tăng tạm thời.

Ngược lại, sau khi nghỉ ngơi hoặc thư giãn, huyết áp có thể giảm xuống so với lần đo trước đó.

2. Đo huyết áp chưa đúng kỹ thuật

Đây là nguyên nhân rất dễ bị bỏ qua. Một số sai sót có thể làm kết quả không phản ánh đúng huyết áp thực tế:

• Đo ngay sau khi vừa đi lại hoặc leo cầu thang.
• Không nghỉ ít nhất vài phút trước khi đo.
• Nói chuyện trong lúc máy đang đo.
• Ngồi không tựa lưng.
• Bắt chéo chân.
• Cánh tay không được đỡ ngang mức tim.
• Vòng bít quá nhỏ hoặc quá lớn so với cánh tay.
• Đo qua lớp quần áo dày.

3. Mất nước và thời tiết nóng

Người cao tuổi có thể dễ bị mất nước hơn, đặc biệt khi thời tiết nóng, sốt, nôn, tiêu chảy hoặc ăn uống kém.

Khi lượng dịch tuần hoàn giảm, một số người có thể xuất hiện huyết áp thấp, chóng mặt hoặc cảm giác choáng khi đứng lên.

Tuy nhiên, không nên mặc định mọi trường hợp huyết áp thấp vào ngày nóng đều chỉ do thiếu nước. Nếu huyết áp giảm đáng kể hoặc có triệu chứng, cần xem xét cả thuốc và các nguyên nhân sức khỏe khác.

4. Thuốc đang sử dụng

Thuốc hạ huyết áp có tác dụng làm giảm huyết áp, vì vậy bác sĩ cần biết đầy đủ tên thuốc, liều lượng và thời điểm uống khi đánh giá tình trạng huyết áp dao động.

Ngoài thuốc điều trị tăng huyết áp, một số thuốc khác cũng có thể ảnh hưởng đến huyết áp hoặc gây chóng mặt khi thay đổi tư thế.

5. Một số bệnh lý nền

Khả năng điều hòa huyết áp có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều tình trạng sức khỏe, chẳng hạn bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận hoặc rối loạn hệ thần kinh tự chủ.

Do đó, huyết áp dao động nhiều và kéo dài không nên được xem đơn thuần là “do tuổi già”.

Hạ huyết áp tư thế – nguyên nhân quan trọng ở người cao tuổi

Một người đang điều trị tăng huyết áp vẫn có thể bị hạ huyết áp tư thế.

Đây là tình trạng huyết áp giảm khi chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng. Theo định nghĩa thường được sử dụng, hạ huyết áp tư thế được xác định khi huyết áp tâm thu giảm ít nhất 20 mmHg hoặc huyết áp tâm trương giảm ít nhất 10 mmHg trong vòng khoảng 3 phút sau khi đứng.

Người bệnh có thể cảm thấy:

• Chóng mặt hoặc hoa mắt khi đứng lên.
• Tối sầm mắt.
• Cảm giác mất thăng bằng.
• Yếu hoặc mệt đột ngột.
• Gần ngất hoặc ngất.

Ở người cao tuổi, vấn đề này đặc biệt đáng chú ý vì có thể làm tăng nguy cơ té ngã và chấn thương.

Chóng mặt khi đứng lên, gần ngất hoặc ngất là những triệu chứng không nên bỏ qua.

Huyết áp dao động có triệu chứng gì?

Bản thân con số huyết áp dao động không phải lúc nào cũng gây triệu chứng. Điều đáng chú ý là các biểu hiện xuất hiện đồng thời với huyết áp quá cao hoặc quá thấp.

Cách đo huyết áp tại nhà để kết quả đáng tin cậy hơn

Trước khi cho rằng huyết áp đang “lên xuống bất thường”, nên kiểm tra kỹ cách đo.

Nếu đang theo dõi tăng huyết áp tại nhà, nên cố gắng đo vào những thời điểm tương đối nhất quán theo hướng dẫn của bác sĩ.

Nhật ký huyết áp nên ghi những gì?

Không chỉ ghi một con số. Một nhật ký hữu ích có thể gồm:

• Ngày và giờ đo.
• Huyết áp tâm thu/tâm trương.
• Nhịp tim nếu máy hiển thị.
• Các lần đo liên tiếp.
• Thời điểm uống thuốc.
• Triệu chứng như chóng mặt, đau đầu, mệt hoặc gần ngất.
• Các tình trạng đặc biệt như sốt, tiêu chảy, mất nước hoặc ăn uống kém.

Huyết áp thấp hơn bình thường có nên tự giảm thuốc không?

Không nên tự ý giảm liều, bỏ liều hoặc ngừng thuốc hạ huyết áp chỉ vì một lần đo thấp hơn thường ngày.

Việc điều chỉnh thuốc cần xem xét nhiều yếu tố: huyết áp trung bình qua nhiều lần đo, triệu chứng, tuổi, nguy cơ té ngã, chức năng thận, bệnh tim mạch, các thuốc đang sử dụng và mục tiêu huyết áp của từng người.

Nếu người bệnh liên tục có huyết áp thấp hơn thường lệ, chóng mặt, gần ngất hoặc té ngã sau khi dùng thuốc, nên liên hệ bác sĩ để được đánh giá sớm thay vì tự điều chỉnh liều.

Khi nào huyết áp bất thường cần đi cấp cứu?

Nếu máy đo cho kết quả khoảng 180/120 mmHg hoặc cao hơn, nên nghỉ yên và đo lại theo đúng kỹ thuật. Nếu mức huyết áp vẫn rất cao, đặc biệt khi có các triệu chứng kể trên, cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Ngược lại, huyết áp thấp cũng cần chú ý nếu đi kèm ngất, lú lẫn, đau ngực, khó thở, da lạnh ẩm hoặc tình trạng suy yếu rõ rệt.

Người cao tuổi nên làm gì để huyết áp ổn định hơn?

Uống nước phù hợp

Người cao tuổi cần tránh để cơ thể mất nước, đặc biệt trong thời tiết nóng hoặc khi đang sốt, nôn hay tiêu chảy.

Tuy nhiên, người bị suy tim, bệnh thận hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch không nên tự tăng lượng nước uống quá mức.

Đứng lên từ từ

Nếu thường chóng mặt khi thay đổi tư thế, hãy chuyển từ nằm sang ngồi, chờ một lúc rồi mới đứng lên. Nên có điểm tựa chắc chắn nếu có nguy cơ mất thăng bằng.

Chế độ ăn phù hợp với bệnh tăng huyết áp

Một chế độ ăn cân đối, nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thực phẩm chứa nhiều natri thường có lợi cho kiểm soát huyết áp.

Khuyến nghị giảm muối thường được áp dụng cho người tăng huyết áp, nhưng không nên tự ý áp dụng chế độ ăn quá ít muối hoặc tăng lượng muối để “chữa huyết áp thấp” khi chưa biết nguyên nhân.

Duy trì vận động phù hợp

Hoạt động thể chất đều đặn có lợi cho sức khỏe tim mạch và kiểm soát huyết áp. Mức độ vận động nên phù hợp với tuổi, khả năng đi lại và các bệnh lý nền.

Người thường xuyên chóng mặt, ngất hoặc huyết áp chưa ổn định nên trao đổi với bác sĩ trước khi tăng cường mức độ tập luyện.

Điều quan trọng nhất khi huyết áp lúc cao lúc thấp

Không nên cố gắng điều trị từng con số huyết áp riêng lẻ. Mục tiêu là xác định xu hướng huyết áp thực sự của người bệnh, kiểm tra xem có hạ huyết áp tư thế hay không, đánh giá triệu chứng và xem xét toàn bộ thuốc đang sử dụng.

Với người cao tuổi, điều này càng quan trọng bởi kiểm soát huyết áp không chỉ nhằm giảm nguy cơ tim mạch mà còn phải hạn chế tình trạng huyết áp quá thấp, chóng mặt và té ngã.

Nếu huyết áp thường xuyên dao động mạnh, cách an toàn hơn là mang nhật ký huyết áp và danh sách thuốc đến bác sĩ để được đánh giá, thay vì tự tăng, giảm hoặc bỏ thuốc tại nhà.