Tăng Cơ Quá Nhanh Có Đáng Lo? Nhận Biết Dấu Hiệu Lạm Dụng Steroid Đồng Hóa

Cơ bắp phát triển nhanh sau một giai đoạn tập luyện không đủ để kết luận một người đang sử dụng steroid. Tuy nhiên, nếu thay đổi hình thể đi kèm mụn nặng, teo tinh hoàn, rối loạn tình dục, thay đổi tâm trạng, tăng huyết áp hoặc các bất thường khác, cần lưu ý khả năng sử dụng steroid đồng hóa – androgen (Anabolic-Androgenic Steroids – AAS).

AAS có một số ứng dụng y khoa khi được bác sĩ chỉ định, nhưng việc sử dụng ngoài chỉ định với mục đích tăng cơ, tăng sức mạnh hoặc cải thiện ngoại hình có thể gây nhiều tác dụng bất lợi. Nguy cơ có thể tăng khi dùng liều cao, kéo dài, phối hợp nhiều chất hoặc sử dụng sản phẩm không rõ thành phần.

Steroid đồng hóa – androgen (AAS) là gì?

Steroid đồng hóa – androgen là nhóm chất có tác dụng tương tự testosterone. Hai đặc tính thường được nhắc đến là:

• Tác dụng đồng hóa: thúc đẩy các quá trình góp phần tăng khối lượng và sức mạnh cơ.
• Tác dụng androgen: ảnh hưởng đến các đặc điểm sinh dục và các mô đáp ứng androgen.

Một số thuốc thuộc nhóm này có chỉ định y khoa trong những tình huống cụ thể. Điều đó khác với việc tự sử dụng testosterone hoặc AAS với liều và mục đích tăng cơ ngoài chỉ định.

Vì sao steroid có thể khiến cơ bắp phát triển nhanh?

AAS tác động lên thụ thể androgen và có thể thúc đẩy quá trình tổng hợp protein trong cơ, từ đó làm tăng khối lượng cơ và sức mạnh khi kết hợp với tập luyện và dinh dưỡng.

Tuy nhiên, tác dụng lên cơ không diễn ra độc lập. Androgen ngoại sinh cũng tác động đến nhiều cơ quan và đặc biệt có thể ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – sinh dục, làm giảm tín hiệu LH và FSH điều khiển chức năng tinh hoàn.

Do đó, một người có thể tăng cơ trong khi đồng thời xuất hiện những thay đổi bất lợi về hormone, khả năng sinh sản, da, tâm trạng hoặc các yếu tố nguy cơ tim mạch.

Tăng cơ nhanh không phải bằng chứng xác định sử dụng AAS; cần xem xét các dấu hiệu và tiền sử sử dụng sản phẩm đi kèm.

7 dấu hiệu có thể liên quan đến lạm dụng steroid tăng cơ

1. Khối lượng cơ và hình thể thay đổi nhanh

Khối lượng cơ tăng nhanh có thể khiến người thân chú ý, nhưng tốc độ tăng cơ phụ thuộc rất nhiều yếu tố như chương trình tập, dinh dưỡng, kinh nghiệm tập luyện và đặc điểm cá nhân.

Vì vậy, không nên nhìn ngoại hình rồi khẳng định một người đang dùng steroid.

Điều đáng quan tâm hơn là khi thay đổi hình thể xuất hiện cùng nhiều dấu hiệu khác hoặc người đó đang sử dụng thuốc tiêm, thuốc uống, “cycle”, “prohormone” hay những sản phẩm hormone không rõ nguồn gốc.

2. Mụn viêm bùng phát và da dầu

AAS có thể làm tăng hoạt động tuyến bã nhờn và liên quan đến tình trạng mụn ở một số người. Mụn có thể xuất hiện ở:

• Mặt.
• Vai.
• Lưng.
• Ngực.

Một số người cũng có thể gặp rụng tóc kiểu androgen nếu có yếu tố nhạy cảm.

Mụn nặng có nhiều nguyên nhân và không thể dùng riêng dấu hiệu này để kết luận một người sử dụng steroid.

3. Vú to ở nam giới

Một số nam giới sử dụng AAS có thể xuất hiện nữ hóa tuyến vú (gynecomastia). Đây là sự phát triển của mô tuyến vú chứ không đơn thuần là tích mỡ vùng ngực.

Nữ hóa tuyến vú cũng có nhiều nguyên nhân khác, vì vậy cần được đánh giá thay vì mặc định là do steroid.

4. Tinh hoàn nhỏ hơn và giảm sản xuất tinh trùng

Khi cơ thể nhận androgen từ bên ngoài, trục điều hòa hormone sinh dục có thể bị ức chế. LH và FSH giảm có thể dẫn đến:

• Giảm sản xuất testosterone nội sinh trong tinh hoàn.
• Giảm sản xuất tinh trùng.
• Giảm thể tích tinh hoàn.
• Giảm khả năng sinh sản.

Đây là lý do nam giới đang có kế hoạch sinh con cần đặc biệt thận trọng với việc tự sử dụng testosterone hoặc AAS.

5. Thay đổi ham muốn hoặc chức năng tình dục

Trong thời gian sử dụng, một số người có thể nhận thấy thay đổi ham muốn tình dục. Sau khi giảm hoặc ngừng AAS, sự ức chế trục hormone có thể khiến một số người xuất hiện:

• Giảm ham muốn.
• Rối loạn cương.
• Mệt mỏi.
• Giảm năng lượng.
• Thay đổi tâm trạng.

Thời gian phục hồi rất khác nhau và phụ thuộc vào loại chất, thời gian sử dụng, liều lượng và đặc điểm từng người.

6. Thay đổi tâm trạng hoặc hành vi

Việc sử dụng AAS liều cao có thể liên quan đến những thay đổi tâm lý hoặc hành vi ở một số người, nhưng biểu hiện không giống nhau ở tất cả người sử dụng.

Có thể gặp:

• Dễ cáu gắt.
• Thay đổi tâm trạng.
• Lo âu.
• Mất ngủ.
• Một số biểu hiện hưng cảm hoặc kích động ở trường hợp nhất định.

Sau khi ngừng sử dụng, một số người có thể gặp tâm trạng giảm sút hoặc triệu chứng trầm cảm.

7. Huyết áp, mỡ máu hoặc các xét nghiệm bất thường

Một số ảnh hưởng của AAS không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Người sử dụng có thể có thay đổi về:

• Huyết áp.
• Cholesterol HDL và LDL.
• Hematocrit hoặc số lượng hồng cầu.
• Một số chỉ số liên quan đến gan.
• Một số chỉ số chức năng cơ quan khác tùy loại chất và tình trạng người dùng.

Steroid tăng cơ có thể gây tác hại gì?

Rủi ro phụ thuộc loại AAS, liều, đường sử dụng, thời gian dùng, việc phối hợp nhiều chất và sức khỏe nền của từng người.

Dấu hiệu nào cần cấp cứu?

Steroid ảnh hưởng khả năng sinh sản nam giới như thế nào?

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng ở nam giới trẻ tuổi.

Việc đưa testosterone hoặc AAS từ bên ngoài vào cơ thể có thể làm giảm tín hiệu LH và FSH từ tuyến yên. Trong khi đó, nồng độ testosterone nội tại trong tinh hoàn và FSH đóng vai trò quan trọng đối với quá trình sinh tinh.

Hậu quả có thể là số lượng tinh trùng giảm đáng kể, thậm chí không tìm thấy tinh trùng trong tinh dịch ở một số trường hợp.

Sau khi ngừng AAS, khả năng sản xuất hormone và tinh trùng có thể phục hồi ở nhiều người, nhưng tốc độ và mức độ phục hồi không giống nhau. Không nên hứa hẹn một mốc thời gian cố định.

Nghi ngờ lạm dụng steroid: bác sĩ kiểm tra những gì?

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để đánh giá tất cả hậu quả của việc sử dụng AAS.

Bước rất quan trọng là khai thác chính xác:

• Tên sản phẩm hoặc hoạt chất đã sử dụng.
• Thuốc uống hay thuốc tiêm.
• Liều lượng nếu biết.
• Thời gian sử dụng.
• Các chất đang phối hợp.
• Thời điểm sử dụng liều cuối.
• Mục tiêu sử dụng.
• Các thuốc và thực phẩm bổ sung khác.
• Nhu cầu sinh con hiện tại hoặc trong tương lai.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể kiểm tra huyết áp và cân nhắc một số xét nghiệm như:

• Công thức máu/hematocrit.
• Mỡ máu.
• Đường huyết hoặc các chỉ số chuyển hóa khi phù hợp.
• Các xét nghiệm đánh giá gan, thận tùy nguy cơ.
• Testosterone và các hormone liên quan như LH, FSH khi có chỉ định.
• Tinh dịch đồ khi cần đánh giá khả năng sinh sản.

Ngừng steroid và “PCT” cần lưu ý gì?

Sau một thời gian sử dụng AAS, trục hormone sinh dục có thể bị ức chế. Vì vậy, người sử dụng có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu khi ngừng như mệt mỏi, giảm ham muốn, thay đổi tâm trạng hoặc giảm hiệu suất tập luyện.

Tuy nhiên, không có một công thức ngừng AAS hoặc “PCT” giống nhau cho tất cả mọi người.

Cách xử trí phụ thuộc vào:

• Loại AAS đã sử dụng.
• Liều và thời gian dùng.
• Có phối hợp nhiều chất hay không.
• Triệu chứng hiện tại.
• Kết quả hormone.
• Mong muốn sinh sản.
• Các bệnh lý đi kèm.

Nếu đang sử dụng AAS và muốn dừng, đặc biệt sau thời gian dài hoặc khi đang có triệu chứng nội tiết, tâm lý, tim mạch hay sinh sản, nên trao đổi với bác sĩ để xây dựng kế hoạch phù hợp thay vì tự thêm nhiều loại thuốc khác.

Gia đình nên làm gì khi nghi ngờ người thân dùng steroid?

Buộc tội một người chỉ dựa vào ngoại hình thường không hiệu quả. Cách tiếp cận phù hợp hơn là tập trung vào những thay đổi sức khỏe cụ thể.

Gia đình có thể:

• Trao đổi trong thời điểm bình tĩnh.
• Hỏi về thuốc, hormone và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
• Tránh chế giễu ngoại hình hoặc gắn nhãn “nghiện steroid”.
• Khuyến khích người sử dụng mang sản phẩm hoặc chụp lại nhãn sản phẩm khi đi khám.
• Khuyến khích đánh giá y tế nếu xuất hiện bất thường về tình dục, sinh sản, tâm trạng, huyết áp hoặc xét nghiệm.

Làm thế nào để tăng cơ an toàn mà không lạm dụng steroid?

Tập luyện có tiến triển

Tăng dần khối lượng và cường độ tập theo khả năng, đồng thời dành thời gian phục hồi cho các nhóm cơ.

Ăn đủ năng lượng và protein

Nhu cầu protein phụ thuộc cân nặng, mức vận động, mục tiêu tập luyện và tình trạng sức khỏe. Có thể lựa chọn các nguồn như:

• Thịt nạc.
• Cá.
• Trứng.
• Sữa và sản phẩm từ sữa nếu phù hợp.
• Đậu và các nguồn protein thực vật.

Không cần mặc định bổ sung vitamin D, kẽm hay magiê liều cao để tăng cơ. Việc bổ sung nên dựa trên chế độ ăn, nguy cơ thiếu hụt và chỉ định phù hợp.

Ngủ và phục hồi

Ngủ đủ và có thời gian phục hồi là một phần của chương trình tập luyện. Người trưởng thành thường cần khoảng 7 giờ ngủ trở lên mỗi đêm, dù nhu cầu có thể khác nhau giữa từng người.

Cẩn trọng với sản phẩm tăng cơ không rõ nguồn gốc

Tên gọi như “natural”, “testosterone booster” hoặc “muscle builder” không tự động chứng minh một sản phẩm an toàn hoặc hiệu quả.

Đặc biệt thận trọng với những sản phẩm:

• Không ghi rõ thành phần.
• Quảng cáo tác dụng giống hormone hoặc steroid.
• Hứa hẹn tăng cơ cực nhanh.
• Không rõ nhà sản xuất hoặc nguồn phân phối.

Kết luận

Cơ bắp phát triển nhanh không phải bằng chứng một người đang lạm dụng steroid. Tuy nhiên, việc sử dụng AAS ngoài chỉ định có thể ảnh hưởng đến nội tiết, khả năng sinh sản, da, tâm trạng và nhiều yếu tố nguy cơ sức khỏe khác.

Ở nam giới, một trong những vấn đề đáng lưu ý là AAS có thể ức chế sản xuất testosterone nội sinh và quá trình sinh tinh. Nếu đang sử dụng AAS, đặc biệt khi có kế hoạch sinh con hoặc xuất hiện giảm ham muốn, rối loạn cương, teo tinh hoàn, thay đổi tâm trạng hay xét nghiệm bất thường, nên được đánh giá y tế.

Nếu chưa biết nên bắt đầu từ chuyên khoa nào, bạn có thể tham khảo thông tin bác sĩ trên CareViona hoặc gửi yêu cầu hỗ trợ đặt lịch khám.