Mệt mỏi kinh niên sau 60 tuổi: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách khắc phục hiệu quả

Nhiều người bước qua tuổi 60 thường cho rằng mệt mỏi, yếu sức và thiếu năng lượng là điều tất yếu của tuổi già. Thực tế, cơ thể có nhiều thay đổi khi lão hóa, nhưng tình trạng mệt mỏi kéo dài không nên mặc định chỉ do tuổi tác.

Mệt mỏi ở người cao tuổi có thể liên quan đến thiếu ngủ, giảm vận động, dinh dưỡng không đầy đủ, tác dụng của thuốc hoặc các bệnh lý như thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, bệnh tim, bệnh phổi, đái tháo đường và nhiều nguyên nhân khác.

Tuổi tác có thực sự khiến cơ thể thiếu năng lượng?

Quá trình lão hóa có thể làm thay đổi khối lượng cơ, sức mạnh, khả năng tim phổi, chuyển hóa và nhiều chức năng tế bào. Vì vậy, một người 70 tuổi có thể không có sức bền giống khi 30 tuổi.

Tuy nhiên, mệt mỏi dai dẳng hoặc suy giảm chức năng rõ rệt không nên được coi là bình thường chỉ vì tuổi cao.

Một người trước đây vẫn đi bộ, nấu ăn và sinh hoạt bình thường nhưng trong vài tuần hoặc vài tháng gần đây thường xuyên kiệt sức cần được xem xét nguyên nhân thay vì chỉ bổ sung vitamin hoặc “thuốc tăng năng lượng”.

Vận động thể lực phù hợp giúp duy trì sức mạnh, sức bền và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày ở người lớn tuổi.

7 nguyên nhân thường gặp khiến người cao tuổi mệt mỏi

1. Thiếu máu

Thiếu máu có thể khiến cơ thể giảm khả năng vận chuyển oxy, gây mệt, yếu sức, chóng mặt, khó thở khi gắng sức hoặc hồi hộp.

Điều quan trọng là phải tìm nguyên nhân gây thiếu máu thay vì tự uống sắt. Ở người lớn tuổi, thiếu máu có thể liên quan đến thiếu sắt, thiếu vitamin, bệnh mạn tính, bệnh thận hoặc mất máu đường tiêu hóa và nhiều nguyên nhân khác.

2. Rối loạn tuyến giáp và các vấn đề chuyển hóa

Suy giáp có thể gây mệt mỏi, cảm giác chậm chạp, táo bón, dễ lạnh hoặc thay đổi cân nặng. Đường huyết quá cao hoặc quá thấp cũng có thể làm người bệnh mệt, khát nước, chóng mặt hoặc suy giảm thể lực.

3. Bệnh tim hoặc bệnh phổi

Nếu tim hoặc phổi không đáp ứng tốt nhu cầu của cơ thể, người bệnh có thể cảm thấy hụt hơi, giảm sức chịu đựng khi vận động hoặc mệt nhiều hơn trước.

Mệt kèm đau ngực, khó thở mới xuất hiện, khó thở khi nằm, phù chân hoặc hồi hộp bất thường cần được đánh giá y tế.

4. Tác dụng của thuốc

Đây là nguyên nhân dễ bị bỏ qua ở người cao tuổi. Một người có thể đồng thời sử dụng thuốc huyết áp, thuốc tim mạch, thuốc ngủ, thuốc chống dị ứng, thuốc giảm đau hoặc nhiều thuốc khác.

Một số thuốc có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, hạ huyết áp hoặc cảm giác thiếu năng lượng.

5. Giấc ngủ kém chất lượng

Một người có thể nằm trên giường đủ 7–8 giờ nhưng vẫn ngủ không chất lượng. Đau mạn tính, tiểu đêm, mất ngủ, thuốc, lo âu hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ đều có thể làm giấc ngủ bị gián đoạn.

Nếu có ngáy to, ngừng thở khi ngủ, thức giấc nhiều hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày, nên trao đổi với bác sĩ.

6. Giảm khối lượng và sức mạnh cơ

Tuổi cao, ít vận động, bệnh tật kéo dài và dinh dưỡng không đầy đủ có thể góp phần làm giảm khối lượng và sức mạnh cơ.

Khi cơ yếu hơn, những việc trước đây rất nhẹ như đi chợ, leo cầu thang hoặc đứng lên khỏi ghế có thể trở nên tốn sức hơn, khiến người bệnh cảm thấy “không còn năng lượng”.

7. Tâm trạng và sức khỏe tinh thần

Trầm cảm, lo âu, cô đơn, mất người thân hoặc căng thẳng kéo dài có thể biểu hiện bằng mệt mỏi, giảm hứng thú, rối loạn giấc ngủ hoặc giảm khả năng tập trung.

Ở người cao tuổi, những biểu hiện này đôi khi không được nhận ra vì gia đình cho rằng đó chỉ là thay đổi tâm lý do tuổi tác.

Dấu hiệu nào cho thấy mệt mỏi cần được kiểm tra?

Nên chú ý nếu mệt mỏi là triệu chứng mới xuất hiện, kéo dài, ngày càng tăng hoặc làm giảm khả năng sinh hoạt.

• Mệt kéo dài và không cải thiện dù đã nghỉ ngơi phù hợp.
• Khả năng đi bộ hoặc làm việc hằng ngày giảm rõ rệt.
• Yếu cơ hoặc khó đứng dậy khỏi ghế hơn trước.
• Khó thở khi thực hiện những hoạt động trước đây vẫn làm được.
• Chóng mặt, choáng hoặc hồi hộp.
• Buồn ngủ quá mức vào ban ngày.
• Chán ăn hoặc sụt cân không chủ ý.
• Khó tập trung hoặc thay đổi nhận thức.

Người cao tuổi mệt mỏi kéo dài cần kiểm tra những gì?

Không có một “gói xét nghiệm mệt mỏi” áp dụng cho tất cả mọi người. Bác sĩ thường bắt đầu bằng hỏi bệnh và khám để tìm những nguyên nhân có khả năng nhất.

Các thông tin quan trọng có thể bao gồm:

• Mệt bắt đầu từ khi nào và diễn biến ra sao.
• Mệt khi nghỉ hay chỉ khi vận động.
• Có khó thở, đau ngực, chóng mặt hoặc hồi hộp không.
• Cân nặng và cảm giác thèm ăn có thay đổi không.
• Chất lượng giấc ngủ.
• Tâm trạng và khả năng thực hiện sinh hoạt hằng ngày.
• Tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
• Các bệnh mạn tính đã được chẩn đoán.

Xét nghiệm có thể được cân nhắc

Tùy vào biểu hiện và bệnh sử, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm như:

• Công thức máu để đánh giá thiếu máu và một số bất thường khác.
• Đường huyết hoặc HbA1c khi phù hợp.
• Chức năng tuyến giáp.
• Chức năng thận, gan và điện giải.
• Sắt/ferritin, vitamin B12 hoặc các xét nghiệm dinh dưỡng khi có chỉ định.
• Các xét nghiệm hoặc thăm dò tim, phổi tùy triệu chứng.

Ty thể có phải nguyên nhân chính khiến người trên 60 tuổi mệt mỏi?

Ty thể là cấu trúc bên trong tế bào có vai trò quan trọng trong quá trình tạo năng lượng dưới dạng ATP. Quá trình lão hóa có liên quan đến nhiều thay đổi trong chức năng ty thể, chuyển hóa và khả năng thích nghi của cơ thể.

Hoạt động thể lực cũng có thể tạo ra những thích nghi có lợi trong cơ xương, bao gồm các quá trình liên quan đến chức năng và số lượng ty thể.

Tuy nhiên, từ những cơ chế này không thể suy ra rằng suy giảm ty thể là nguyên nhân trung tâm của mọi trường hợp mệt mỏi sau tuổi 60.

Có cần xét nghiệm chức năng ty thể không?

Thông thường không cần. Các xét nghiệm chuyên sâu về bệnh ty thể được sử dụng trong những bối cảnh lâm sàng đặc biệt khi bác sĩ nghi ngờ bệnh lý ty thể, chứ không phải xét nghiệm thường quy cho người trên 60 tuổi cảm thấy mệt.

Vận động có giúp người cao tuổi lấy lại năng lượng không?

Đối với người có sức khỏe ổn định và không có chống chỉ định, vận động thể lực đều đặn mang lại nhiều lợi ích: duy trì sức mạnh cơ, cải thiện khả năng vận động, sức khỏe tim mạch, thăng bằng và chức năng thể chất.

Tuy nhiên, lời khuyên “càng mệt càng phải tập” không phù hợp với mọi trường hợp. Nếu mệt chưa rõ nguyên nhân hoặc kèm đau ngực, khó thở, chóng mặt hay các triệu chứng đáng lo khác, nên được đánh giá trước.

Nếu sức khỏe ổn định, có thể bắt đầu như thế nào?

• Bắt đầu bằng đi bộ hoặc hoạt động nhẹ phù hợp với khả năng.
• Tăng thời gian và cường độ từ từ thay vì tập nặng ngay từ đầu.
• Kết hợp hoạt động aerobic với các bài tập tăng sức mạnh.
• Thực hiện các bài tập thăng bằng nếu phù hợp để hỗ trợ phòng ngã.
• Giảm thời gian ngồi liên tục bằng cách đứng dậy và vận động nhẹ thường xuyên.

Với người mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi, hạn chế vận động hoặc có nguy cơ ngã cao, chương trình tập nên được điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe.

Người cao tuổi mệt mỏi nên ăn gì?

Chế độ ăn đa dạng và đủ dinh dưỡng giúp duy trì khối cơ và sức khỏe tổng thể ở người lớn tuổi.

Thay vì tìm một loại “thực phẩm tăng năng lượng”, nên tập trung vào việc bảo đảm người cao tuổi ăn đủ năng lượng và đủ chất dinh dưỡng.

Nhu cầu dinh dưỡng cần cá thể hóa. Người mắc bệnh thận, suy tim, đái tháo đường hoặc các bệnh cần chế độ ăn đặc biệt không nên áp dụng máy móc lời khuyên về protein, nước, muối hoặc kali.

Có nên uống vitamin B12, vitamin D hoặc CoQ10 để hết mệt?

Không nên tự động bổ sung chỉ vì cảm thấy thiếu năng lượng.

Nếu xác định thiếu một vitamin hoặc khoáng chất, bác sĩ có thể đề nghị bổ sung phù hợp. Nhưng uống thêm vitamin khi không thiếu không nhất thiết giải quyết được nguyên nhân mệt mỏi.

Tương tự, CoQ10 không phải phương pháp điều trị thường quy cho mọi trường hợp mệt mỏi ở người cao tuổi. Việc sử dụng thực phẩm bổ sung cũng cần xem xét khả năng tương tác với thuốc đang dùng.

Giấc ngủ và việc sử dụng thuốc cũng cần được xem xét

Người lớn tuổi vẫn cần một giấc ngủ có chất lượng. Thay vì buộc tất cả mọi người phải ngủ chính xác 7–8 giờ, nên chú ý đến việc người bệnh có ngủ đủ cho nhu cầu cá nhân, thức dậy có cảm thấy phục hồi và có buồn ngủ bất thường vào ban ngày hay không.

Có thể hỗ trợ giấc ngủ bằng cách:

• Duy trì giờ ngủ và thức tương đối ổn định.
• Tiếp xúc ánh sáng ban ngày và vận động phù hợp.
• Hạn chế caffeine quá muộn trong ngày.
• Tránh sử dụng rượu như một cách để dễ ngủ.
• Giảm màn hình và các hoạt động kích thích trước giờ ngủ.
• Trao đổi với bác sĩ nếu đau, tiểu đêm hoặc thuốc đang dùng làm gián đoạn giấc ngủ.

Nếu người cao tuổi đang sử dụng nhiều thuốc, việc rà soát toàn bộ danh sách thuốc định kỳ cũng rất quan trọng. Không nên tự giảm liều hoặc bỏ thuốc chỉ vì nghi ngờ thuốc khiến cơ thể mệt.

Làm gì để người trên 60 tuổi duy trì thể lực tốt hơn?

Không có phương pháp duy nhất có thể “khởi động lại năng lượng tế bào”. Những biện pháp thực tế hơn bao gồm:

• Vận động thể lực đều đặn và phù hợp với khả năng.
• Duy trì hoặc cải thiện sức mạnh cơ.
• Ăn đủ và đa dạng thực phẩm.
• Điều trị tốt các bệnh mạn tính.
• Ngủ đủ và xử lý nguyên nhân làm giấc ngủ bị gián đoạn.
• Không hút thuốc và hạn chế đồ uống có cồn.
• Rà soát thuốc nếu xuất hiện mệt mỏi sau khi bắt đầu hoặc thay đổi thuốc.
• Duy trì hoạt động xã hội và sức khỏe tinh thần.

Nếu cần tìm hiểu thêm về theo dõi sức khỏe định kỳ, bạn có thể tham khảo các gói khám sức khỏe được tổng hợp trên CareViona.

Kết luận

Mệt mỏi kéo dài ở người cao tuổi có thể cải thiện khi xác định và xử lý đúng nguyên nhân. Những thay đổi liên quan đến tuổi và chức năng tế bào có thể góp phần làm giảm sức bền, nhưng không nên coi “ty thể già đi” là lời giải thích duy nhất cho tình trạng thiếu năng lượng sau tuổi 60.

Các biện pháp như vận động phù hợp, duy trì sức mạnh cơ, ăn đủ dinh dưỡng, ngủ tốt, quản lý bệnh nền và rà soát thuốc có vai trò quan trọng. Đồng thời, một tình trạng mệt mới xuất hiện, kéo dài hoặc tiến triển cần được đánh giá y tế để tránh bỏ sót nguyên nhân có thể điều trị.