Bổ sung thực phẩm chức năng tràn lan: Lợi bất cập hại, coi chừng ‘bổ ngửa’

Thực phẩm chức năng (TPCN) ngày càng được nhiều người, đặc biệt là người trung và cao tuổi, sử dụng với kỳ vọng cải thiện sức khỏe toàn diện. Tuy nhiên, việc tự ý mua và kết hợp nhiều loại TPCN cùng lúc theo quảng cáo trên mạng xã hội có thể gây tương tác thuốc, quá liều vi chất, tổn thương gan thận, thậm chí bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị bệnh. Nói cách khác, bổ sung sai cách không phải là ‘bổ’ mà có thể khiến sức khỏe ‘ngửa’ bất cứ lúc nào.

Nguyên nhân gây ra tình trạng ‘bổ ngửa’ khi dùng thực phẩm chức năng

Tình trạng này không đến từ một viên TPCN đơn lẻ mà thường xuất phát từ thói quen lạm dụng, dùng sai khoa học. Có ba nguyên nhân chính:

1. Tự ý sử dụng theo trào lưu, thiếu tư vấn y khoa

Nhiều người xem các clip quảng cáo trên TikTok, Facebook rồi tự mua canxi, magie, vitamin E, sắt, kẽm, glucosamine… mà không biết cơ thể mình có thực sự thiếu chất hay không. Mỗi người có cơ địa, bệnh nền và nhu cầu vi chất khác nhau, nên sản phẩm tốt với người này có thể lại gây hại cho người khác.

2. Dùng đồng thời nhiều sản phẩm gây tương tác bất lợi

Bổ sung nhiều loại TPCN cùng lúc rất dễ dẫn đến tương tác. Điển hình như ginkgo biloba phối hợp với vitamin E làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt khi dùng chung với thuốc chống đông như aspirin, warfarin. Canxi uống cùng sắt hoặc magie sẽ cạnh tranh hấp thu tại ruột, khiến các chất này bị đào thải, uống vào trở nên vô ích. Glucosamine có thể ảnh hưởng đến đường huyết, gây nguy hiểm cho người bệnh đái tháo đường.

3. Dùng sai liều, sai thời điểm, không kiểm soát nguồn gốc

Nhiều người có thói quen gộp tất cả các viên bổ sung uống cùng một lúc, uống liều cao hơn hướng dẫn, hoặc mua hàng không rõ nguồn gốc, hàng ‘xách tay’ trôi nổi. Điều này làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan, thận và gây tích tụ độc tố lâu dài trong cơ thể.

Triệu chứng nhận biết khi bổ sung thực phẩm chức năng quá mức

Cơ thể có thể gặp phải các dấu hiệu sau khi dùng TPCN sai cách:

• Rối loạn tiêu hóa: buồn nôn, tiêu chảy, táo bón, đầy bụng khó tiêu.
• Mệt mỏi kéo dài, đau đầu, chóng mặt, yếu cơ.
• Dễ bầm tím, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da hoặc kéo dài thời gian đông máu.
• Hồi hộp, đánh trống ngực, rối loạn nhịp tim, huyết áp bất thường.
• Thay đổi đường huyết, nhất là ở người bệnh đái tháo đường.
• Vàng da, nước tiểu sẫm màu, phù nề – những dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan, thận.

Nếu gặp bất kỳ triệu chứng nào trên, cần ngừng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Đối tượng dễ gặp nguy cơ khi tự ý bổ sung thực phẩm chức năng

• Người trung, cao tuổi có chức năng gan, thận suy giảm tự nhiên theo tuổi tác.
• Người đang điều trị bệnh mạn tính như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu.
• Người đang dùng thuốc chống đông, kháng sinh, thuốc tuyến giáp hoặc thuốc huyết áp.
• Người có tiền sử sỏi thận, suy gan, suy thận, rối loạn đông máu.
• Người có chế độ ăn thiếu cân bằng, ăn kiêng kéo dài hoặc nghiện rượu bia.

Chẩn đoán và phương pháp điều trị khi nghi ngờ sử dụng TPCN quá mức

Chẩn đoán

Bác sĩ sẽ khai thác kỹ tiền sử, danh sách các sản phẩm đang sử dụng, đồng thời chỉ định xét nghiệm máu, đánh giá chức năng gan, thận, nồng độ vi chất, đường huyết và các chỉ số đông máu để xác định mức độ ảnh hưởng.

Điều trị

Nguyên tắc đầu tiên là ngừng ngay sản phẩm nghi ngờ, không tự ý dùng thêm bất kỳ loại thuốc ‘giải độc’ nào. Trường hợp có tương tác thuốc, bác sĩ sẽ điều chỉnh thời điểm uống hoặc thay đổi phác đồ điều trị phù hợp. Nếu đã xuất hiện biến chứng gan, thận, người bệnh cần được theo dõi và điều trị chuyên khoa tích cực.

Cách phòng ngừa hiệu quả và chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt khoa học

Nguyên tắc sử dụng thực phẩm chức năng an toàn

• Chỉ dùng TPCN khi có chỉ định của bác sĩ hoặc kết quả xét nghiệm xác định thiếu vi chất.
• Không dùng TPCN thay thế thuốc điều trị; luôn tham khảo bác sĩ nếu đang điều trị bệnh mạn tính.
• Không uống canxi, sắt, magie cùng một thời điểm; nên cách nhau ít nhất 2 giờ.
• Canxi, vitamin D, vitamin C nên uống buổi sáng; magie và melatonin nên uống buổi tối.
• Vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) cần uống trong hoặc sau bữa ăn có chất béo để được hòa tan.
• Sắt nên uống lúc bụng đói, kết hợp vitamin C để tăng hấp thu; thực phẩm chức năng nên uống cách thuốc điều trị tối thiểu 2 giờ.
• Chọn sản phẩm có nhãn mác rõ ràng, có giấy công bố của Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), không mua hàng trôi nổi hoặc hàng xách tay không rõ nguồn gốc.

Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học

Thực phẩm chức năng chỉ là ‘hỗ trợ’, không thể thay thế chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng. Hãy ưu tiên bổ sung vitamin và khoáng chất từ thực phẩm tươi như rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo, thịt nạc. Uống đủ nước, duy trì tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc và khám sức khỏe định kỳ ít nhất 6 tháng một lần. Chỉ khi cơ thể được nuôi dưỡng khoa học, việc bổ sung TPCN mới thực sự phát huy tác dụng mà không gây hại.