Nhiệt miệng hay ung thư lưỡi? Dấu hiệu cảnh báo và cách phân biệt chính xác

Một vết loét ở lưỡi gây đau rát thường khiến nhiều người nghĩ đến nhiệt miệng. Phần lớn các vết loét miệng là lành tính và sẽ lành, nhưng một tổn thương ở lưỡi hoặc khoang miệng kéo dài không khỏi, cứng, chảy máu hoặc xuất hiện khối bất thường cần được bác sĩ kiểm tra để loại trừ ung thư và các bệnh lý khác.

Phân biệt nhiệt miệng và ung thư lưỡi

Hai tình trạng có thể cùng gây tổn thương hoặc khó chịu trong miệng, nhưng diễn biến thường khác nhau. Bảng dưới đây chỉ mang tính định hướng, không thay thế việc khám và sinh thiết khi có chỉ định.

Vết loét áp-tơ thường nông và tự lành. Hình ảnh chỉ mang tính minh họa, không dùng để tự chẩn đoán.

Nhiệt miệng là gì?

Nhiệt miệng thường được dùng để chỉ loét áp-tơ – những vết loét đau xuất hiện ở niêm mạc miệng. Loét áp-tơ không phải ung thư và không phải tổn thương tiền ung thư.

Nguyên nhân chính xác không phải lúc nào cũng xác định được. Một số yếu tố có thể liên quan hoặc kích hoạt ở một số người gồm:

• Chấn thương nhẹ trong khoang miệng.
• Căng thẳng hoặc thiếu ngủ.
• Một số thay đổi nội tiết hoặc yếu tố thức ăn ở người nhạy cảm.
• Thiếu sắt, vitamin B12 hoặc folate trong một số trường hợp.
• Một số bệnh đường tiêu hóa, miễn dịch hoặc bệnh toàn thân khi loét tái phát nhiều.

Nếu loét miệng xuất hiện thường xuyên, có nhiều vết lớn, lâu lành hoặc kèm triệu chứng toàn thân, bác sĩ có thể cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ điều trị như một đợt “nhiệt miệng” thông thường.

Ung thư lưỡi là gì?

Ung thư lưỡi là tình trạng tế bào ác tính phát triển tại mô của lưỡi. Phần lớn ung thư ở vùng này thuộc nhóm ung thư biểu mô tế bào vảy.

Vị trí khối u cũng quan trọng. Ung thư ở phần lưỡi nằm trong khoang miệng và ung thư xuất phát ở vùng đáy lưỡi thuộc hầu họng có thể có yếu tố nguy cơ, cách phân giai đoạn và chiến lược điều trị khác nhau.

Thuốc lá và rượu bia

Hút thuốc lá và sử dụng nhiều đồ uống có cồn là những yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư khoang miệng. Khi kết hợp cả hai, nguy cơ có thể cao hơn đáng kể so với chỉ có một yếu tố.

HPV có gây ung thư lưỡi không?

Đây là vấn đề cần phân biệt chính xác. HPV nguy cơ cao, đặc biệt HPV16, có vai trò rõ rệt đối với nhiều ung thư hầu họng, trong đó có vùng đáy lưỡi.

Không nên diễn giải rằng HPV16 và HPV18 là nguyên nhân phổ biến như nhau của mọi trường hợp ung thư ở phần lưỡi thuộc khoang miệng.

Răng sắc có gây ung thư lưỡi không?

Răng gãy, cạnh răng sắc hoặc răng giả không vừa có thể gây chấn thương và loét niêm mạc kéo dài, do đó cần được nha sĩ xử lý.

Tuy nhiên, không nên khẳng định đơn giản rằng việc răng cọ xát lâu ngày trực tiếp gây ung thư lưỡi. Quan trọng hơn là một tổn thương kéo dài không lành cần được đánh giá để tìm đúng nguyên nhân.

7 dấu hiệu cảnh báo ung thư lưỡi không nên bỏ qua

Không có dấu hiệu nào dưới đây tự nó chứng minh một người mắc ung thư. Tuy nhiên, các biểu hiện kéo dài hoặc tiến triển cần được kiểm tra.

Bác sĩ cần quan sát và sờ trực tiếp tổn thương; khi nghi ngờ, sinh thiết có thể cần thiết để xác định chẩn đoán.

Ai có nguy cơ ung thư lưỡi cao hơn?

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư khoang miệng hoặc hầu họng gồm:

• Hút thuốc lá, thuốc lào hoặc sử dụng các sản phẩm thuốc lá.
• Uống nhiều rượu bia, đặc biệt khi đồng thời sử dụng thuốc lá.
• Tuổi tăng, mặc dù bệnh vẫn có thể xuất hiện ở người trẻ.
• Một số nhiễm HPV nguy cơ cao, đặc biệt đối với ung thư hầu họng.
• Tiền sử ung thư đầu cổ hoặc một số tổn thương tiền ung thư khoang miệng.

Không có yếu tố nguy cơ vẫn có thể mắc bệnh. Vì vậy, không nên bỏ qua một tổn thương bất thường chỉ vì còn trẻ, không hút thuốc hoặc không uống rượu.

Ung thư lưỡi được chẩn đoán như thế nào?

Khám lâm sàng

Bác sĩ có thể kiểm tra toàn bộ khoang miệng, lưỡi và vùng đầu cổ; quan sát hình dạng tổn thương, sờ đánh giá độ cứng và kiểm tra hạch cổ.

Sinh thiết

Nếu tổn thương nghi ngờ, bác sĩ có thể lấy một mẫu mô để làm mô bệnh học. Đây là bước quan trọng để xác định có tế bào ung thư hay không và loại mô học.

Chẩn đoán hình ảnh

Sau khi đánh giá lâm sàng và tùy mức độ nghi ngờ hoặc chẩn đoán đã xác lập, CT hoặc MRI có thể được sử dụng để đánh giá kích thước, mức độ xâm lấn và hạch.

PET/CT có thể hữu ích trong một số tình huống nhất định nhưng không phải tất cả người có vết loét lưỡi đều cần PET/CT.

Ung thư lưỡi điều trị như thế nào?

Điều trị phụ thuộc vào vị trí chính xác của khối u, giai đoạn, kích thước, tình trạng hạch, mô bệnh học, sức khỏe và chức năng nói – nuốt của người bệnh.

Phẫu thuật

Phẫu thuật có thể là phương pháp quan trọng đối với ung thư phần lưỡi thuộc khoang miệng. Tùy kích thước và vị trí, bác sĩ có thể cắt bỏ một phần mô lưỡi và đánh giá hoặc xử lý hạch cổ khi cần.

Với những khuyết hổng lớn hơn, phẫu thuật tái tạo có thể được cân nhắc nhằm hỗ trợ chức năng nói và nuốt.

Xạ trị

Xạ trị có thể được sử dụng đơn độc trong một số bối cảnh hoặc kết hợp với phẫu thuật/hóa trị tùy giai đoạn và các yếu tố nguy cơ của bệnh.

Hóa trị

Hóa trị có thể được kết hợp với xạ trị trong một số trường hợp bệnh tiến triển tại chỗ – vùng hoặc được sử dụng trong điều trị bệnh tái phát/di căn tùy tình huống.

Điều trị nhắm trúng đích và miễn dịch

Một số thuốc nhắm trúng đích hoặc thuốc miễn dịch có vai trò trong điều trị một số trường hợp ung thư đầu cổ tiến triển, tái phát hoặc di căn.

Việc lựa chọn không đơn giản chỉ dựa vào “có đột biến gene hay không”. Bác sĩ ung bướu cần xem xét vị trí ung thư, giai đoạn, điều trị trước đó, các dấu ấn sinh học phù hợp và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Làm gì để giảm nguy cơ ung thư lưỡi?

Không sử dụng thuốc lá

Đây là một trong những biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ ung thư khoang miệng và nhiều bệnh ung thư khác.

Hạn chế rượu bia

Nguy cơ ung thư khoang miệng tăng theo mức sử dụng đồ uống có cồn. Không nên hiểu các mốc “1 ly với nữ, 2 ly với nam” là mức uống hoàn toàn an toàn đối với nguy cơ ung thư.

Tiêm vaccine HPV theo khuyến cáo

Vaccine HPV giúp phòng ngừa nhiễm các type HPV nguy cơ cao liên quan đến nhiều loại ung thư. Việc tiêm nên thực hiện theo độ tuổi và khuyến cáo hiện hành.

Chăm sóc răng miệng

• Đánh răng đều đặn với kem đánh răng chứa fluoride.
• Vệ sinh kẽ răng phù hợp.
• Khám nha khoa theo nhu cầu và nguy cơ cá nhân.
• Xử lý răng gãy, cạnh sắc hoặc răng giả gây tổn thương niêm mạc.

Ăn uống cân đối

Nên duy trì chế độ ăn đa dạng với rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn protein phù hợp. Không có thực phẩm, vitamin hoặc chất bổ sung nào có thể bảo đảm phòng ngừa ung thư lưỡi.

Lượng nước cần uống phụ thuộc tuổi, cơ thể, thời tiết, hoạt động thể lực và bệnh nền; vì vậy không cần áp dụng cứng nhắc mức 2–2,5 lít/ngày cho tất cả mọi người.

Khi nào vết loét ở lưỡi cần đi khám?

Nên đi khám nếu có một trong các tình trạng sau:

• Vết loét không lành sau khoảng 2 tuần hoặc tiếp tục tiến triển.
• Vùng tổn thương cứng hoặc có khối bất thường.
• Mảng đỏ hoặc trắng kéo dài.
• Chảy máu tái diễn không rõ nguyên nhân.
• Khó nuốt, khó nói hoặc hạn chế vận động lưỡi.
• Đau miệng hoặc đau lan tai dai dẳng.
• Xuất hiện hạch/khối ở cổ.
• Sụt cân không chủ ý hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.

Bạn có thể khám ban đầu tại chuyên khoa Răng – Hàm – Mặt hoặc Tai – Mũi – Họng; tùy tổn thương, bác sĩ sẽ hướng dẫn chuyên khoa tiếp theo.

Tóm lại

Nhiệt miệng và ung thư lưỡi có thể cùng biểu hiện bằng một tổn thương trong miệng nhưng không phải là cùng một bệnh. Loét áp-tơ thông thường có xu hướng tự lành, trong khi một vết loét hoặc khối ở lưỡi tồn tại dai dẳng, cứng, chảy máu hoặc kèm khó nuốt, khó nói, hạch cổ cần được đánh giá.

Điều quan trọng không phải là tự nhìn hình ảnh để phân biệt ung thư, mà là nhận biết tổn thương không diễn biến như một vết loét thông thường và đi khám đúng thời điểm. Nếu bác sĩ nghi ngờ ác tính, sinh thiết mô bệnh học là bước quan trọng để xác định chẩn đoán.