Hạ đường huyết không chỉ ở người tiểu đường: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phát hiện sớm

Hạ đường huyết là tình trạng lượng glucose trong máu giảm xuống dưới mức cần thiết để cơ thể, đặc biệt là não bộ, hoạt động bình thường. Tình trạng này thường gặp ở người mắc đái tháo đường đang điều trị bằng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết, nhưng cũng có thể xảy ra ở người không mắc đái tháo đường do nhịn đói kéo dài, rối loạn nội tiết, bệnh lý gan thận hoặc lạm dụng rượu bia. Nhận biết sớm và xử trí kịp thời giúp phòng tránh các biến chứng nguy hiểm như co giật, hôn mê và tổn thương não.

Nguyên nhân gây hạ đường huyết

Glucose là nguồn năng lượng quan trọng của cơ thể, đặc biệt đối với não bộ. Sau khi ăn, carbohydrate được tiêu hóa thành glucose và hấp thu vào máu. Khi đường huyết tăng, tuyến tụy tiết insulin giúp đưa glucose vào tế bào và dự trữ tại gan dưới dạng glycogen. Khi cơ thể không được nạp thức ăn trong vài giờ, tuyến tụy giảm tiết insulin và tăng tiết glucagon để gan phân giải glycogen thành glucose, duy trì đường huyết ổn định.

Tuy nhiên, nếu quá trình này bị rối loạn hoặc nguồn nguyên liệu không đủ, đường huyết có thể tụt xuống mức nguy hiểm. Nguyên nhân gây hạ đường huyết được chia thành hai nhóm chính.

Hạ đường huyết ở người mắc đái tháo đường

Ở người bệnh đái tháo đường, hạ đường huyết thường liên quan đến thuốc điều trị. Insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea có thể làm glucose máu giảm quá mức nếu liều dùng cao hơn nhu cầu thực tế. Một số nguyên nhân điển hình gồm:

• Tiêm nhầm loại insulin hoặc tiêm quá liều.
• Dùng thuốc nhưng bỏ bữa hoặc ăn ít hơn bình thường.
• Vận động thể lực nhiều hơn thường ngày mà không bổ sung năng lượng.
• Uống rượu khi đói hoặc thay đổi lịch sinh hoạt đột ngột.

Hạ đường huyết ở người không mắc đái tháo đường

Hạ đường huyết ở người không mắc đái tháo đường ít gặp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra do:

• Vô tình dùng nhầm thuốc hạ đường huyết của người khác.
• Uống rượu quá mức, đặc biệt khi bụng đói.
• Mắc các bệnh lý gan, thận, suy tim nặng ảnh hưởng đến khả năng duy trì đường huyết.
• Nhịn đói kéo dài, suy dinh dưỡng làm cạn kiệt lượng glycogen dự trữ.
• U tuyến tụy tiết insulin quá mức, còn gọi là insulinoma.
• Thiếu hụt hormone tuyến thượng thận hoặc tuyến yên.

Ngoài ra, một số người có thể bị hạ đường huyết phản ứng sau ăn, thường xảy ra trong vài giờ sau bữa ăn do cơ thể tiết insulin quá mức. Tình trạng này hay gặp hơn ở người từng phẫu thuật dạ dày.

Triệu chứng nhận biết hạ đường huyết

Triệu chứng nhẹ

• Run tay, hồi hộp, lo lắng.
• Vã mồ hôi, da tái xanh, cảm giác lạnh.
• Đói cồn cào, buồn nôn.
• Tim đập nhanh.

Triệu chứng nặng

• Chóng mặt, đau đầu, nhìn mờ.
• Lú lẫn, khó tập trung, nói lắp.
• Yếu mệt, đi lại không vững.
• Co giật, mất ý thức, hôn mê.

Nếu hạ đường huyết xảy ra vào ban đêm, người bệnh có thể thức giấc đổ mồ hôi, gặp ác mộng, mệt mỏi hoặc đau đầu vào sáng hôm sau.

Đối tượng dễ mắc hạ đường huyết

Hạ đường huyết có thể gặp ở nhiều đối tượng khác nhau, trong đó nguy cơ cao nhất là:

• Người mắc đái tháo đường type 1 hoặc type 2 đang điều trị bằng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết.
• Người cao tuổi, người suy gan hoặc suy thận.
• Người uống nhiều rượu bia, đặc biệt khi không ăn uống đầy đủ.
• Người nhịn ăn kéo dài, suy dinh dưỡng hoặc lao động thể lực nặng.
• Người sau phẫu thuật dạ dày hoặc có rối loạn nội tiết.

Chẩn đoán hạ đường huyết

Chẩn đoán hạ đường huyết dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, chỉ số đường huyết thấp khi triệu chứng xuất hiện và sự cải thiện sau khi bổ sung đường. Ngưỡng chẩn đoán thường là glucose máu dưới 70 mg/dL (3.9 mmol/L).

Nếu hạ đường huyết tái diễn, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm insulin máu, C-peptide, đánh giá chức năng gan thận, hormone tuyến thượng thận hoặc chẩn đoán hình ảnh tuyến tụy để tìm nguyên nhân.

Phương pháp điều trị hạ đường huyết

Khi người bệnh còn tỉnh táo

Người bệnh nên áp dụng quy tắc 15-15: bổ sung 15 gram carbohydrate hấp thu nhanh, chờ 15 phút, sau đó đo lại đường huyết. Một số lựa chọn phù hợp gồm:

• 3–4 viên đường glucose.
• Khoảng 100–150 ml nước ngọt có đường.
• Một thìa mật ong hoặc đường.
• Một cốc sữa hoặc nước ép trái cây nhỏ.

Nếu đường huyết vẫn dưới 70 mg/dL, lặp lại quy trình trên. Sau khi hồi phục, nên ăn một bữa ăn nhẹ có protein và tinh bột để duy trì đường huyết ổn định.

Khi người bệnh mất ý thức hoặc co giật

Tuyệt đối không đổ thức ăn hoặc nước vào miệng người bệnh. Cần đặt người bệnh nằm nghiêng, gọi cấp cứu ngay hoặc tiêm glucagon nếu có sẵn và người nhà được hướng dẫn sử dụng. Sau khi cấp cứu, người bệnh cần được theo dõi và tìm nguyên nhân gây hạ đường huyết.

Cách phòng ngừa hạ đường huyết hiệu quả

Phòng ngừa hạ đường huyết dựa trên việc duy trì lối sống khoa học và kiểm soát tốt các bệnh lý nền. Các biện pháp hữu ích bao gồm:

• Ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế nhịn ăn kéo dài.
• Tuân thủ chỉ định dùng thuốc và theo dõi đường huyết thường xuyên ở người đái tháo đường.
• Không uống rượu khi đói; nếu uống, nên ăn trước đó và hạn chế số lượng.
• Bổ sung năng lượng hợp lý khi vận động thể lực.
• Mang theo bánh quy, kẹo ngọt, nước trái cây hoặc thẻ thông tin bệnh lý khi đi xa.

Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học

Chế độ dinh dưỡng hợp lý giúp duy trì đường huyết ổn định. Người có nguy cơ nên ưu tiên carbohydrate phức hợp như gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám kết hợp với protein, chất béo lành mạnh và chất xơ để làm chậm hấp thu glucose. Nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày thay vì ăn quá no một lúc.

Ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng và khám sức khỏe định kỳ cũng góp phần quan trọng trong việc phát hiện sớm các rối loạn chuyển hóa. Nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết, cần kiểm tra đường huyết ngay và đến cơ sở y tế để được chẩn đoán, điều trị kịp thời.