Ngộ độc lá ngón – Hiểm họa ở vùng cao và hành trình cứu sống của bác sĩ Giàng A Sếnh

Ngộ độc lá ngón là một cấp cứu có thể diễn tiến rất nhanh, đặc biệt khi độc chất gây yếu cơ, rối loạn thần kinh và suy hô hấp. Cây lá ngón (Gelsemium elegans) phân bố tại một số khu vực ở Đông Nam Á và chứa nhiều alkaloid có độc tính. Khi nghi ngờ một người đã ăn hoặc uống chế phẩm từ lá ngón, điều quan trọng nhất là đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu càng sớm càng tốt, thay vì chờ triệu chứng xuất hiện hoặc tự áp dụng các biện pháp thải độc tại nhà.

Ngộ độc lá ngón nguy hiểm như thế nào?

Gelsemium elegans là cây có độc tính cao. Các nghiên cứu đã xác định nhiều alkaloid trong cây, trong đó một số chất có khả năng tác động mạnh lên hệ thần kinh và hô hấp. Ở những trường hợp nặng, suy hô hấp là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất và có thể dẫn đến tử vong nếu người bệnh không được hỗ trợ hô hấp kịp thời.

Thời gian xuất hiện triệu chứng có thể ngắn. Các báo cáo y khoa ghi nhận biểu hiện ngộ độc có thể xuất hiện chỉ sau vài phút đến vài giờ sau khi ăn phải cây, tùy lượng độc chất và từng trường hợp.

Nguyên nhân thường gặp của ngộ độc lá ngón

Ngộ độc có thể xảy ra khi một người ăn nhầm cây độc, sử dụng cây không rõ nguồn gốc làm thực phẩm hoặc thuốc dân gian, hoặc chủ động ăn lá ngón. Vì toàn cây có thể chứa các alkaloid độc, không nên thử ăn, nếm hoặc tự sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây.

• Ăn nhầm: cây hoặc bộ phận của cây có thể bị nhầm với thực vật dùng làm thực phẩm hay dược liệu.
• Sử dụng theo kinh nghiệm dân gian: dùng cây không được xác định rõ hoặc chế phẩm thảo dược không bảo đảm an toàn.
• Cố ý ăn cây độc: đây là tình huống cần đồng thời xử trí cấp cứu ngộ độc và đánh giá, hỗ trợ sức khỏe tâm thần sau khi người bệnh ổn định.
• Trẻ nhỏ tiếp xúc ngoài ý muốn: trẻ có thể hái, ngậm hoặc ăn các loại lá, hoa, quả không rõ nguồn gốc.

Dấu hiệu ngộ độc lá ngón cần nhận biết

Biểu hiện có thể khác nhau giữa các bệnh nhân. Các triệu chứng đã được ghi nhận bao gồm:

• Buồn nôn, nôn, đau hoặc khó chịu ở bụng.
• Chóng mặt, đau đầu, mệt và yếu cơ.
• Nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi hoặc bất thường đồng tử.
• Khó nói, khó nuốt hoặc đi lại không vững.
• Khó thở, thở bất thường hoặc giảm khả năng tự thở.
• Rối loạn ý thức, co giật hoặc hôn mê ở trường hợp nặng.
• Nhịp tim và huyết áp có thể thay đổi; một số trường hợp có rối loạn nhịp.

Nghi ngờ ăn lá ngón: cần làm gì ngay?

Không nên cố xác định mức độ nguy hiểm dựa vào số lượng lá đã ăn. Hàm lượng độc chất có thể khác nhau và tình trạng của người bệnh có thể thay đổi nhanh.

1. Liên hệ cấp cứu và đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay.
2. Nếu còn mẫu cây hoặc hình ảnh của cây đã ăn, có thể mang theo để hỗ trợ nhân viên y tế nhận diện, nhưng không để việc này làm chậm quá trình cấp cứu.
3. Nếu người bệnh nôn tự nhiên, đặt người bệnh ở tư thế hạn chế nguy cơ hít sặc nếu có thể thực hiện an toàn.
4. Nếu người bệnh bất tỉnh hoặc ngừng thở, cần cấp cứu theo hướng dẫn của nhân viên y tế/cấp cứu và thực hiện hồi sức tim phổi nếu người hỗ trợ đã được hướng dẫn phù hợp.

Bác sĩ chẩn đoán ngộ độc lá ngón như thế nào?

Chẩn đoán thường dựa trên hoàn cảnh phơi nhiễm, triệu chứng và khám lâm sàng. Thông tin từ người bệnh, người nhà hoặc mẫu thực vật còn lại có thể hỗ trợ quá trình nhận định.

Tùy tình trạng, người bệnh có thể cần được theo dõi hô hấp, tuần hoàn, điện tim, độ bão hòa oxy và thực hiện các xét nghiệm cần thiết. Trong một số trường hợp hoặc cơ sở chuyên sâu, xét nghiệm độc chất có thể hỗ trợ xác định phơi nhiễm với alkaloid của Gelsemium.

Điều trị ngộ độc lá ngón tại bệnh viện

Ngộ độc lá ngón nặng có thể tiến triển nhanh đến suy hô hấp. Vì vậy, mục tiêu quan trọng trong cấp cứu là bảo vệ đường thở và duy trì hô hấp, tuần hoàn.

Tùy mức độ ngộ độc, bác sĩ có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ như theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, hỗ trợ oxy, kiểm soát đường thở, đặt nội khí quản và thở máy khi cần, đồng thời xử trí co giật, rối loạn huyết động hoặc các biến chứng khác.

Các biện pháp giảm hấp thu độc chất qua đường tiêu hóa như than hoạt hoặc rửa dạ dày không phải thủ thuật để người nhà tự thực hiện. Việc áp dụng phụ thuộc thời điểm, tình trạng người bệnh và đặc biệt là mức độ an toàn của đường thở. Một tổng quan gần đây nhấn mạnh rằng hỗ trợ hô hấp cần được ưu tiên và rửa dạ dày chỉ nên được cân nhắc trong điều kiện thích hợp, có bảo vệ đường thở.

Hiện chưa có một thuốc giải độc đặc hiệu được thiết lập rộng rãi trong thực hành lâm sàng cho ngộ độc Gelsemium elegans; điều trị chủ yếu dựa vào cấp cứu và hỗ trợ chức năng sống. Một số hướng nghiên cứu về cơ chế độc và chất đối kháng đang được tiếp tục đánh giá.

Người bệnh có thể hồi phục sau ngộ độc lá ngón không?

Có. Các báo cáo y khoa cho thấy bệnh nhân ngộ độc nặng vẫn có thể hồi phục khi được phát hiện và hỗ trợ hô hấp kịp thời. Tuy nhiên, thiếu oxy kéo dài có thể gây tổn thương thần kinh và các biến chứng khác, vì vậy thời gian tiếp cận cấp cứu có ý nghĩa rất quan trọng.

Không nên hiểu việc một bệnh nhân khác từng hồi phục là bằng chứng rằng có thể theo dõi tại nhà. Mỗi trường hợp có mức độ phơi nhiễm và diễn tiến khác nhau.

Phòng ngừa ngộ độc lá ngón

• Không ăn hoặc sử dụng cây rừng khi chưa xác định chắc chắn loài cây.
• Không dùng lá ngón hoặc chế phẩm không rõ thành phần để tự điều trị bệnh.
• Hướng dẫn trẻ không hái, ngậm hoặc ăn lá, hoa, quả lạ.
• Tại khu vực có cây độc mọc tự nhiên, cần tăng cường nhận biết và truyền thông phòng ngộ độc trong cộng đồng.
• Nếu một người có ý định tự làm hại bản thân bằng cây độc, cần ưu tiên bảo đảm an toàn và đưa họ tiếp cận hỗ trợ y tế, tâm lý phù hợp.

Chăm sóc sau khi xuất viện

Không có một chế độ ăn đặc biệt nào được chứng minh có tác dụng “thải độc lá ngón” sau khi người bệnh đã qua giai đoạn cấp. Việc ăn uống, vận động và theo dõi sau xuất viện nên dựa trên tình trạng thực tế và hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Nếu người bệnh còn yếu cơ, khó thở, chóng mặt, rối loạn nhận thức hoặc các triệu chứng bất thường khác, cần tái khám theo hướng dẫn. Với trường hợp ngộ độc liên quan đến hành vi tự làm hại bản thân, việc hỗ trợ sức khỏe tâm thần sau cấp cứu cũng rất quan trọng.

Nguồn tham khảo