Có nên nhịn ăn để “bỏ đói” khối u? Bác sĩ cảnh báo nguy cơ khôn lường

Nhiều người bệnh ung thư được khuyên bỏ hoàn toàn tinh bột, hạn chế thịt hoặc nhịn ăn để “bỏ đói” khối u. Quan niệm này xuất phát từ việc tế bào ung thư thường sử dụng nhiều glucose để phát triển. Tuy nhiên, từ đặc điểm chuyển hóa của tế bào ung thư đến việc điều trị bệnh bằng cách nhịn ăn là một khoảng cách rất lớn.

Nhịn ăn có làm tế bào ung thư chết không? Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ tin cậy để khẳng định việc nhịn ăn có thể tiêu diệt khối u hoặc thay thế các phương pháp điều trị ung thư. Ngược lại, ăn uống thiếu chất kéo dài có thể khiến người bệnh sụt cân, mất cơ và suy dinh dưỡng, đặc biệt khi đang hóa trị, xạ trị hoặc chuẩn bị phẫu thuật.

Nhịn ăn có thực sự làm tế bào ung thư chết?

Tế bào ung thư thường có những thay đổi trong quá trình chuyển hóa năng lượng. Nhiều loại tế bào ung thư sử dụng glucose với tốc độ cao, nhưng điều này không có nghĩa chúng chỉ có thể sống nhờ lượng đường từ thực phẩm.

Khi một người ngừng ăn tinh bột hoặc nhịn ăn, cơ thể vẫn có cơ chế duy trì đường huyết bằng cách sử dụng nguồn dự trữ và tạo glucose từ những chất khác. Đồng thời, một số tế bào ung thư có khả năng sử dụng nhiều nguồn năng lượng khác nhau, tùy đặc điểm của từng khối u.

Vì vậy, việc loại bỏ đường hoặc tinh bột khỏi khẩu phần không đồng nghĩa với việc cắt đứt nguồn dinh dưỡng của khối u. Trong khi đó, các tế bào bình thường và cơ quan của người bệnh vẫn cần năng lượng để hoạt động.

Nhịn ăn ngắn hạn có đang được nghiên cứu trong điều trị ung thư?

Một số nghiên cứu đang tìm hiểu liệu nhịn ăn ngắn hạn hoặc chế độ ăn mô phỏng nhịn ăn có ảnh hưởng đến khả năng dung nạp và đáp ứng với một số phương pháp điều trị ung thư hay không. Tuy nhiên, kết quả hiện có chưa đủ để khuyến nghị người bệnh tự áp dụng rộng rãi.

Hướng dẫn dinh dưỡng ung thư của ESPEN không khuyến nghị nhịn ăn trước, trong hoặc sau khi sử dụng thuốc điều trị ung thư do chưa có bằng chứng chắc chắn về lợi ích và tồn tại nguy cơ suy dinh dưỡng.

Vì sao người bệnh ung thư dễ bị suy dinh dưỡng?

Suy dinh dưỡng ở người bệnh ung thư không chỉ xuất phát từ việc ăn ít. Bản thân bệnh ung thư và quá trình điều trị cũng có thể làm thay đổi nhu cầu năng lượng, khả năng tiêu hóa và chuyển hóa của cơ thể.

1. Ăn uống không đủ nhu cầu

Người bệnh có thể bị chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác, đau khi nuốt, khô miệng hoặc nhanh no. Những triệu chứng này khiến lượng thức ăn hằng ngày giảm đáng kể.

2. Tác dụng phụ của quá trình điều trị

Hóa trị, xạ trị và một số phương pháp điều trị khác có thể gây viêm niêm mạc miệng, rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc buồn nôn. Tùy vị trí điều trị, người bệnh còn có thể gặp khó khăn khi nhai, nuốt hoặc hấp thu dưỡng chất.

3. Rối loạn chuyển hóa liên quan đến ung thư

Một số người bệnh xuất hiện hội chứng suy mòn do ung thư (cancer cachexia). Đây là tình trạng phức tạp, thường liên quan đến phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa, dẫn đến mất khối cơ, có thể kèm theo mất mỡ.

Hội chứng suy mòn không phải lúc nào cũng được khắc phục hoàn toàn bằng cách tăng lượng thức ăn. Người bệnh cần được đánh giá và điều trị toàn diện.

4. Tự áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức

Việc bỏ hoàn toàn tinh bột, chỉ uống nước ép hoặc nhịn ăn kéo dài có thể làm tình trạng thiếu hụt năng lượng và protein trở nên nghiêm trọng hơn. Đối với người vốn đã sụt cân hoặc mất cơ, những chế độ ăn này đặc biệt đáng lo ngại.

Dấu hiệu cảnh báo suy dinh dưỡng ở người bệnh ung thư

Người bệnh và gia đình nên chú ý đến những thay đổi về cân nặng, lượng thức ăn tiêu thụ và khả năng vận động hằng ngày.

• Sụt cân ngoài ý muốn, quần áo rộng hơn trong thời gian ngắn.
• Ăn ít hơn bình thường, thường xuyên bỏ bữa hoặc nhanh no.
• Yếu cơ, giảm sức cầm nắm, đi lại hoặc leo cầu thang khó khăn hơn.
• Mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng thực hiện sinh hoạt hằng ngày.
• Khó nhai, khó nuốt, buồn nôn hoặc tiêu chảy kéo dài.
• Vết thương chậm lành hoặc hồi phục chậm sau điều trị.

Những dấu hiệu này có thể do nhiều nguyên nhân, không chỉ riêng suy dinh dưỡng. Vì vậy, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự kết luận và điều chỉnh chế độ ăn.

Những người bệnh ung thư có nguy cơ suy dinh dưỡng cao

Mọi người bệnh ung thư đều có thể gặp vấn đề dinh dưỡng, nhưng một số nhóm cần được theo dõi sát hơn:

• Người bệnh ung thư đầu – cổ, thực quản, dạ dày, tụy hoặc các cơ quan thuộc hệ tiêu hóa.
• Người đang hóa trị, xạ trị hoặc chuẩn bị phẫu thuật lớn.
• Người cao tuổi, người có thể trạng yếu hoặc đã sụt cân trước khi bắt đầu điều trị.
• Người mắc ung thư tiến triển, chán ăn kéo dài hoặc có dấu hiệu suy mòn.
• Người đồng thời mắc đái tháo đường, bệnh thận hoặc các bệnh mạn tính khác làm phức tạp việc xây dựng chế độ dinh dưỡng.

Bác sĩ đánh giá suy dinh dưỡng như thế nào?

Việc sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng nên được thực hiện từ khi chẩn đoán ung thư và lặp lại trong quá trình điều trị. Tùy tình trạng bệnh, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể đánh giá:

• Cân nặng hiện tại, tốc độ sụt cân và chỉ số BMI.
• Khẩu phần ăn thực tế và những triệu chứng ảnh hưởng đến việc ăn uống.
• Khối lượng cơ, sức cơ và khả năng vận động.
• Tình trạng viêm, bệnh lý đi kèm và những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu dinh dưỡng.

Một số xét nghiệm có thể được chỉ định để đánh giá tình trạng bệnh và những rối loạn liên quan. Tuy nhiên, albumin máu không phải là chỉ số độc lập để chẩn đoán suy dinh dưỡng, vì nồng độ albumin còn chịu ảnh hưởng của phản ứng viêm và nhiều yếu tố khác.

Người bệnh ung thư nên ăn gì để duy trì thể trạng?

Không có một thực đơn phù hợp cho tất cả người bệnh ung thư. Chế độ ăn cần được điều chỉnh theo loại ung thư, phương pháp điều trị, tình trạng dinh dưỡng và khả năng tiêu hóa của từng người.

Ăn đủ năng lượng và protein

Protein giúp duy trì khối cơ và hỗ trợ quá trình hồi phục. Người bệnh có thể lựa chọn những thực phẩm phù hợp như thịt, cá, trứng, sữa, đậu và các sản phẩm từ đậu.

Khi ăn uống kém hoặc sụt cân, bác sĩ có thể khuyến nghị tăng năng lượng và protein trong khẩu phần hoặc sử dụng sản phẩm dinh dưỡng đường uống chuyên biệt.

Không tự ý loại bỏ hoàn toàn tinh bột

Cơm, khoai, bánh mì, yến mạch và những thực phẩm giàu carbohydrate khác cung cấp năng lượng cho cơ thể. Việc hạn chế quá mức có thể khiến người bệnh khó đáp ứng nhu cầu năng lượng hằng ngày.

Người bệnh nên lựa chọn lượng tinh bột phù hợp với khả năng ăn uống và bệnh lý đi kèm. Nếu có đái tháo đường, cần được hướng dẫn cách phân bổ carbohydrate và theo dõi đường huyết.

Bổ sung chất béo, rau củ và trái cây phù hợp

Chất béo từ dầu thực vật, các loại hạt và cá có thể góp phần cung cấp năng lượng. Rau củ và trái cây bổ sung vitamin, khoáng chất và chất xơ.

Tuy nhiên, người đang buồn nôn, tiêu chảy, tắc ruột hoặc có những vấn đề tiêu hóa khác có thể cần điều chỉnh loại thực phẩm và cách chế biến theo hướng dẫn của bác sĩ.

Có cần kiêng thịt đỏ không?

Người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn thịt đỏ nếu không có chỉ định riêng. Thịt đỏ cung cấp protein, sắt, kẽm và vitamin B12, nhưng nên ăn với lượng phù hợp và đa dạng hóa nguồn protein.

Có thể ưu tiên thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu; hạn chế thịt chế biến sẵn. Với người đang điều trị và có nguy cơ nhiễm trùng cao, cần đặc biệt chú ý vệ sinh an toàn thực phẩm.

Gợi ý cách ăn khi người bệnh ung thư chán ăn

Uống nước kiềm có tiêu diệt được tế bào ung thư không?

Hiện không có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy cho thấy uống nước kiềm có thể tiêu diệt tế bào ung thư hoặc thay thế các phương pháp điều trị tiêu chuẩn.

Cơ thể có cơ chế điều hòa độ pH trong máu rất chặt chẽ, chủ yếu thông qua hệ đệm, phổi và thận. Việc uống nước có tính kiềm không đồng nghĩa với khả năng thay đổi môi trường của khối u theo cách có thể điều trị ung thư.

Người bệnh nên uống nước theo nhu cầu và hướng dẫn của bác sĩ. Những người có bệnh thận, suy tim hoặc đang gặp rối loạn điện giải có thể cần giới hạn lượng nước hay điều chỉnh thành phần đồ uống.

Những sai lầm dinh dưỡng người bệnh ung thư nên tránh

1. Nhịn ăn để bỏ đói khối u: chưa có bằng chứng chứng minh hiệu quả điều trị và có thể làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng.
2. Kiêng hoàn toàn tinh bột: dễ khiến khẩu phần thiếu năng lượng nếu không được thiết kế và theo dõi phù hợp.
3. Chỉ uống nước ép thay bữa ăn: có thể không cung cấp đủ protein, năng lượng và các dưỡng chất thiết yếu.
4. Tin rằng nước kiềm chữa được ung thư: có thể khiến người bệnh trì hoãn việc điều trị đã được chứng minh hiệu quả.
5. Tự ý dùng thực phẩm chức năng: một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc điều trị ung thư.

Câu hỏi thường gặp

Người bệnh ung thư có được ăn đường không?

Người bệnh không cần loại bỏ hoàn toàn đường và carbohydrate chỉ vì lo ngại nuôi tế bào ung thư. Tuy nhiên, vẫn nên hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung và ưu tiên khẩu phần cân đối. Nếu mắc đái tháo đường, cần kiểm soát lượng carbohydrate theo hướng dẫn y tế.

Người bệnh ung thư có nên nhịn ăn gián đoạn?

Không nên tự áp dụng. Hiệu quả và độ an toàn của nhịn ăn gián đoạn trong những bối cảnh điều trị ung thư khác nhau vẫn đang được nghiên cứu. Người đã sụt cân, suy dinh dưỡng hoặc đang điều trị tích cực cần đặc biệt thận trọng.

Ăn nhiều có khiến khối u phát triển nhanh hơn không?

Chưa có cơ sở để kết luận rằng việc cung cấp đủ dinh dưỡng theo nhu cầu sẽ trực tiếp khiến khối u phát triển nhanh hơn. Ngược lại, thiếu dinh dưỡng có thể làm suy giảm thể trạng. Mục tiêu là ăn đủ và phù hợp, không phải cố ăn quá mức.

Khi nào người bệnh cần gặp chuyên gia dinh dưỡng?

Người bệnh nên được sàng lọc dinh dưỡng ngay từ khi chẩn đoán. Cần trao đổi sớm với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có dấu hiệu sụt cân, chán ăn kéo dài, khó nuốt, tiêu chảy hoặc không thể ăn đủ nhu cầu.

Kết luận: Đừng để cơ thể suy kiệt vì quan niệm “bỏ đói” ung thư

Nhịn ăn, cắt bỏ hoàn toàn tinh bột hay uống nước kiềm không phải là những phương pháp đã được chứng minh có thể tiêu diệt tế bào ung thư. Đối với nhiều người bệnh, việc tự ý áp dụng các chế độ ăn hạn chế còn làm tăng nguy cơ thiếu dinh dưỡng, mất cơ và suy giảm chất lượng cuộc sống.

Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đáp ứng nhu cầu năng lượng, protein và các dưỡng chất cần thiết; đồng thời tuân thủ phác đồ điều trị và trao đổi với nhân viên y tế khi gặp khó khăn trong ăn uống.

Tài liệu tham khảo

1. National Cancer Institute. Nutrition During Cancer Treatment . Hướng dẫn dinh dưỡng trong quá trình điều trị ung thư.
2. National Cancer Institute. Popular Diets, Supplements, and Cancer . Thông tin về các chế độ ăn và thực phẩm bổ sung thường được quảng bá trong điều trị ung thư.
3. Muscaritoli M. và cộng sự. ESPEN Practical Guideline: Clinical Nutrition in Cancer . Clinical Nutrition. 2021;40(5):2898–2913.

Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung mang tính chất cung cấp kiến thức sức khỏe, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người bệnh ung thư không nên thay đổi chế độ ăn hay phác đồ điều trị khi chưa trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.