Sỏi tiết niệu ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách phòng ngừa hiệu quả

Sỏi tiết niệu ở trẻ em là tình trạng hình thành các tinh thể rắn trong thận hoặc những bộ phận khác của đường tiết niệu, bao gồm niệu quản, bàng quang và niệu đạo.

Mặc dù ít gặp hơn so với người trưởng thành, sỏi tiết niệu ở trẻ có thể gây đau bụng, đau vùng hông lưng, tiểu máu và nhiễm khuẩn đường tiết niệu. Trường hợp sỏi gây tắc nghẽn kéo dài hoặc nhiễm khuẩn nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến chức năng thận.

Đặc biệt, trẻ nhỏ thường chưa thể mô tả chính xác vị trí và mức độ đau. Vì vậy, cha mẹ cần nhận biết những dấu hiệu bất thường để đưa trẻ đi khám kịp thời.

Sỏi tiết niệu ở trẻ em là gì?

Sỏi tiết niệu hình thành khi một số chất trong nước tiểu đạt nồng độ cao, kết tinh và phát triển thành những cấu trúc rắn.

Sỏi có thể hình thành tại thận, sau đó di chuyển xuống niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo. Một số loại sỏi cũng có thể hình thành trực tiếp trong bàng quang.

Thành phần sỏi ở trẻ khá đa dạng, bao gồm sỏi canxi oxalat, canxi phosphat, acid uric, cystine và sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn.

Việc xác định thành phần sỏi có ý nghĩa quan trọng trong tìm nguyên nhân và lựa chọn biện pháp phòng ngừa tái phát.

Nguyên nhân gây sỏi tiết niệu ở trẻ em

Sỏi tiết niệu ở trẻ có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau. Trong một số trường hợp, nhiều nguyên nhân cùng tồn tại.

1. Rối loạn chuyển hóa

Đây là một nhóm nguyên nhân quan trọng cần được đánh giá ở trẻ mắc sỏi tiết niệu.

Một số rối loạn có thể làm tăng nồng độ những chất tạo sỏi trong nước tiểu, chẳng hạn:

• Tăng canxi niệu.
• Tăng oxalat niệu.
• Tăng acid uric niệu.
• Giảm citrate niệu.
• Các bệnh chuyển hóa di truyền như cystin niệu.

Những rối loạn này có thể làm thay đổi khả năng hòa tan các chất trong nước tiểu, tạo điều kiện hình thành sỏi.

2. Bất thường cấu trúc đường tiết niệu

Một số bất thường bẩm sinh có thể cản trở dòng chảy nước tiểu hoặc gây ứ đọng nước tiểu, làm tăng nguy cơ hình thành sỏi.

Ví dụ:

• Hẹp khúc nối bể thận – niệu quản.
• Một số dị dạng đường tiết niệu gây cản trở lưu thông nước tiểu.
• Những tình trạng liên quan đến nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát.

3. Nhiễm khuẩn đường tiết niệu

Một số loại vi khuẩn có khả năng tạo men urease, làm thay đổi môi trường nước tiểu và góp phần hình thành sỏi nhiễm khuẩn, thường là sỏi struvite.

Trẻ có nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát cần được bác sĩ đánh giá nguyên nhân, đặc biệt khi có bất thường cấu trúc đường tiết niệu.

4. Uống không đủ nước và chế độ ăn chưa phù hợp

Khi trẻ uống không đủ nước, nước tiểu có thể trở nên cô đặc, làm tăng nguy cơ kết tinh những chất tạo sỏi.

Chế độ ăn quá nhiều muối cũng có thể làm tăng lượng canxi bài tiết qua nước tiểu ở một số trẻ.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức hoặc loại bỏ những nhóm thực phẩm cần thiết cho sự phát triển của trẻ.

5. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Trẻ có bố mẹ hoặc anh chị em từng mắc sỏi tiết niệu có thể có nguy cơ cao hơn.

Đối với trẻ mắc sỏi từ rất sớm, sỏi tái phát nhiều lần hoặc có tiền sử gia đình rõ ràng, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá nguyên nhân di truyền.

Triệu chứng sỏi tiết niệu ở trẻ em

Biểu hiện bệnh phụ thuộc vào vị trí, kích thước sỏi và mức độ tắc nghẽn đường tiết niệu.

Trẻ lớn có thể mô tả được vị trí và tính chất cơn đau. Trong khi đó, trẻ nhỏ thường có triệu chứng không đặc hiệu.

Đau bụng hoặc đau vùng hông lưng

Trẻ có thể đau âm ỉ hoặc xuất hiện cơn đau quặn ở vùng hông lưng.

Khi sỏi di chuyển xuống niệu quản, cơn đau có thể lan xuống vùng bụng dưới hoặc bẹn.

Tiểu máu

Nước tiểu có thể chuyển màu hồng, đỏ hoặc nâu do có máu.

Trong một số trường hợp, máu trong nước tiểu chỉ được phát hiện thông qua xét nghiệm.

Rối loạn tiểu tiện

Trẻ có thể xuất hiện những biểu hiện như:

• Tiểu buốt hoặc tiểu rắt.
• Tiểu khó.
• Đi tiểu nhiều lần.
• Đau hoặc khó chịu khi đi tiểu.

Sốt và dấu hiệu nhiễm khuẩn

Trẻ có thể sốt, mệt mỏi hoặc chán ăn khi có nhiễm khuẩn tiết niệu.

Sốt kèm sỏi gây tắc nghẽn là tình trạng đặc biệt nguy hiểm vì có thể dẫn đến nhiễm khuẩn nặng.

Triệu chứng ở trẻ nhỏ

Trẻ nhỏ có thể chưa biết diễn đạt cảm giác đau. Cha mẹ cần chú ý nếu trẻ xuất hiện:

• Quấy khóc bất thường.
• Nôn hoặc bỏ bú.
• Biếng ăn.
• Đau bụng không rõ nguyên nhân.
• Tiểu ít hoặc thay đổi thói quen đi tiểu.

Những trẻ có nguy cơ mắc sỏi tiết niệu cao

• Trẻ có bất thường bẩm sinh về cấu trúc đường tiết niệu.
• Trẻ từng mắc sỏi tiết niệu hoặc có tiền sử sỏi tái phát.
• Trẻ có rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh lý di truyền liên quan.
• Trẻ có người thân trong gia đình mắc sỏi tiết niệu.
• Trẻ thường xuyên uống ít nước, đặc biệt khi vận động nhiều hoặc sống trong môi trường nóng.
• Trẻ có nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát.

Bác sĩ chẩn đoán sỏi tiết niệu ở trẻ như thế nào?

1. Khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ đánh giá triệu chứng, thời gian xuất hiện, tiền sử bệnh và tiền sử gia đình.

Những thông tin về lượng nước trẻ uống, chế độ ăn, thuốc đang sử dụng và các đợt nhiễm khuẩn tiết niệu cũng có thể giúp định hướng nguyên nhân.

2. Xét nghiệm nước tiểu

Xét nghiệm nước tiểu giúp phát hiện hồng cầu, bạch cầu, tinh thể và những dấu hiệu bất thường khác.

Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể chỉ định cấy nước tiểu.

3. Xét nghiệm máu và đánh giá chuyển hóa

Tùy tình trạng bệnh, trẻ có thể được xét nghiệm chức năng thận, điện giải và một số chỉ số chuyển hóa.

Với trẻ mắc sỏi tiết niệu, bác sĩ thường cân nhắc đánh giá nguyên nhân chuyển hóa nhằm phòng ngừa tái phát.

Trong một số trường hợp, trẻ có thể cần xét nghiệm nước tiểu 24 giờ hoặc những xét nghiệm chuyên sâu khác.

4. Siêu âm hệ tiết niệu

Siêu âm thường là phương pháp chẩn đoán hình ảnh được ưu tiên ban đầu ở trẻ em.

Phương pháp này không sử dụng tia X và có thể giúp phát hiện sỏi, đánh giá kích thước, vị trí và tình trạng giãn đường tiết niệu.

5. Chụp CT khi có chỉ định

Trong một số trường hợp, siêu âm chưa cung cấp đủ thông tin cần thiết.

Bác sĩ có thể cân nhắc chụp CT liều thấp không cản quang khi lợi ích chẩn đoán vượt trội nguy cơ phơi nhiễm tia X.

Việc chỉ định cần đặc biệt thận trọng ở trẻ em nhằm hạn chế những xét nghiệm sử dụng bức xạ không cần thiết.

Các phương pháp điều trị sỏi tiết niệu ở trẻ em

Không phải mọi trường hợp sỏi tiết niệu ở trẻ đều cần phẫu thuật.

Bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị dựa trên vị trí, kích thước, thành phần sỏi, triệu chứng, mức độ tắc nghẽn và chức năng thận.

1. Theo dõi và điều trị bảo tồn

Một số viên sỏi nhỏ có khả năng tự thoát ra ngoài có thể được theo dõi nếu trẻ không có nhiễm khuẩn, tắc nghẽn nguy hiểm hoặc những biến chứng khác.

Bác sĩ có thể hướng dẫn kiểm soát đau, điều chỉnh lượng nước uống và tái khám theo lịch.

Không nên cố ép trẻ uống quá nhiều nước khi đang đau quặn, nôn nhiều hoặc nghi ngờ tắc nghẽn.

2. Điều trị nội khoa theo loại sỏi

Một số loại sỏi, chẳng hạn sỏi acid uric, có thể được điều trị bằng biện pháp điều chỉnh pH nước tiểu theo chỉ định.

Tuy nhiên, không có một loại thuốc có thể làm tan tất cả các loại sỏi tiết niệu.

Cha mẹ không nên tự mua thuốc lợi tiểu, thuốc được quảng cáo là tan sỏi hoặc các sản phẩm thảo dược để điều trị cho trẻ.

3. Tán sỏi ngoài cơ thể

Tán sỏi ngoài cơ thể sử dụng sóng xung kích để làm vỡ sỏi thành những mảnh nhỏ hơn.

Các mảnh sỏi có thể được đào thải qua đường tiết niệu.

Phương pháp này phù hợp với một số trường hợp nhất định, tùy kích thước, vị trí và thành phần sỏi.

4. Nội soi điều trị sỏi

Bác sĩ có thể sử dụng dụng cụ nội soi chuyên biệt để tiếp cận và xử lý sỏi qua đường tiết niệu.

Với những viên sỏi lớn hoặc phức tạp, có thể cân nhắc các kỹ thuật lấy sỏi qua da khi phù hợp.

5. Phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt khi các phương pháp ít xâm lấn không phù hợp hoặc không đạt hiệu quả.

Nếu sỏi gây tắc nghẽn kèm nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể cần dẫn lưu đường tiết niệu khẩn cấp và điều trị nhiễm khuẩn trước khi xử lý sỏi triệt để.

Cách phòng ngừa sỏi tiết niệu tái phát ở trẻ

1. Khuyến khích trẻ uống đủ nước

Uống đủ nước giúp làm loãng nước tiểu, từ đó giảm nguy cơ kết tinh những chất tạo sỏi.

Nhu cầu nước của trẻ phụ thuộc vào độ tuổi, cân nặng, thời tiết, mức độ vận động và tình trạng sức khỏe.

Với trẻ từng mắc sỏi, bác sĩ có thể hướng dẫn mục tiêu lượng nước uống và lượng nước tiểu phù hợp với từng trường hợp.

Không nên áp dụng một lượng nước cố định cho mọi lứa tuổi.

2. Hạn chế ăn quá nhiều muối

Chế độ ăn quá mặn có thể làm tăng lượng canxi bài tiết qua nước tiểu.

Cha mẹ nên hạn chế cho trẻ sử dụng thường xuyên những thực phẩm chứa nhiều muối như đồ ăn nhanh, mì ăn liền và đồ ăn chế biến sẵn.

3. Không tự ý cắt giảm canxi

Canxi là dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển của xương và răng.

Việc tự ý cắt giảm canxi trong khẩu phần có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.

Với một số loại sỏi, chế độ ăn thiếu canxi còn có thể làm tăng hấp thu oxalat tại ruột.

Trẻ nên được cung cấp lượng canxi phù hợp theo độ tuổi và hướng dẫn của bác sĩ.

4. Xây dựng chế độ ăn cân đối

Cha mẹ nên khuyến khích trẻ ăn đa dạng thực phẩm, bổ sung rau củ và trái cây phù hợp với độ tuổi.

Hạn chế đồ uống nhiều đường và tránh lạm dụng thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định.

Nếu trẻ có loại sỏi hoặc rối loạn chuyển hóa đặc biệt, bác sĩ có thể hướng dẫn chế độ ăn riêng.

5. Điều trị các bệnh lý liên quan

Trẻ có nhiễm khuẩn tiết niệu, bất thường cấu trúc hoặc rối loạn chuyển hóa cần được theo dõi và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

6. Tái khám và phân tích thành phần sỏi

Trẻ từng mắc sỏi tiết niệu có nguy cơ tái phát.

Vì vậy, cha mẹ cần đưa trẻ tái khám đúng lịch, thực hiện xét nghiệm và siêu âm khi được chỉ định.

Nếu trẻ tự đào thải được viên sỏi, gia đình có thể hỏi bác sĩ về việc thu giữ mẫu để phân tích thành phần sỏi.

Câu hỏi thường gặp về sỏi tiết niệu ở trẻ em

Kết luận

Sỏi tiết niệu ở trẻ em có thể gây đau, tiểu máu, nhiễm khuẩn và tắc nghẽn đường tiết niệu. Nếu không được phát hiện và điều trị phù hợp, một số trường hợp có thể ảnh hưởng đến chức năng thận.

Khi trẻ có biểu hiện đau bụng tái diễn, đau hông lưng, tiểu máu hoặc những triệu chứng đường tiết niệu bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám.

Đặc biệt, nếu trẻ bị sốt kèm nghi ngờ sỏi tiết niệu, đau dữ dội hoặc tiểu rất ít, cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Tài liệu tham khảo

1. European Association of Urology. EAU Guidelines on Paediatric Urology . Hướng dẫn chuyên môn về các bệnh lý tiết niệu nhi khoa, bao gồm sỏi tiết niệu ở trẻ.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Kidney Stones in Children . Thông tin về nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị sỏi thận ở trẻ.
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet, and Nutrition for Kidney Stones in Children . Hướng dẫn dinh dưỡng và phòng ngừa sỏi thận ở trẻ.