Người già ho dai dẳng sau khi ăn: Dấu hiệu cảnh báo dị vật đường thở

Ho kéo dài sau khi bị sặc có thể là dấu hiệu cảnh báo dị vật còn mắc trong đường thở. Đặc biệt ở người cao tuổi, một hạt lạc, mảnh thịt, mảnh xương hoặc viên thuốc vô tình lọt vào phế quản có thể gây ho dai dẳng, khò khè, viêm phổi tái phát và nhiều biến chứng khác.

Điều đáng lo ngại là sau cơn sặc ban đầu, người bệnh có thể vẫn thở được, thậm chí giảm ho và sinh hoạt gần như bình thường. Điều này khiến gia đình dễ nhầm tưởng dị vật đã được đẩy ra ngoài.

Tuy nhiên, dị vật có thể vẫn nằm trong phế quản và gây tổn thương âm thầm. Vì vậy, nếu nghi ngờ thức ăn hoặc dị vật đã lọt vào đường thở, người bệnh cần được đánh giá y tế sớm, không nên chờ đến khi xuất hiện biến chứng.

Vì sao người cao tuổi dễ bị sặc thức ăn vào đường thở?

Khi ăn uống bình thường, cơ thể phối hợp hoạt động nhai, nuốt và đóng đường thở để đưa thức ăn xuống thực quản.

Nếu quá trình này bị gián đoạn, thức ăn, chất lỏng hoặc thuốc viên có thể đi nhầm vào thanh quản, khí quản và phế quản. Tình trạng này được gọi là hít sặc.

Người cao tuổi có nguy cơ sặc cao hơn khi xuất hiện những vấn đề sau:

• Suy giảm khả năng phối hợp động tác nuốt hoặc phản xạ ho.
• Răng yếu, mất răng hoặc sử dụng răng giả không phù hợp khiến thức ăn không được nhai kỹ.
• Khô miệng, khó nuốt hoặc thường xuyên bị nghẹn khi ăn uống.
• Di chứng đột quỵ, bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ hoặc những bệnh lý thần kinh khác.
• Sử dụng thuốc gây buồn ngủ, làm giảm mức độ tỉnh táo hoặc ảnh hưởng đến phản xạ bảo vệ đường thở.

Không phải mọi người cao tuổi đều bị suy giảm phản xạ nuốt. Tuy nhiên, nếu thường xuyên ho, nghẹn hoặc sặc trong bữa ăn, người bệnh cần được đánh giá nguy cơ rối loạn nuốt.

Dị vật mắc trong phế quản nguy hiểm như thế nào?

Sau một lần sặc, phản xạ ho có thể giúp đẩy dị vật ra ngoài. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, dị vật đi sâu xuống phế quản và mắc lại.

Nếu không được phát hiện và xử trí, dị vật có thể gây ra những biến chứng sau.

1. Tắc nghẽn đường thở

Dị vật có thể cản trở luồng không khí đi qua phế quản, gây thông khí kém, ứ khí hoặc xẹp một phần phổi.

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào kích thước, vị trí và mức độ tắc nghẽn của dị vật.

2. Viêm và nhiễm trùng phổi

Dị vật mắc trong đường thở có thể kích thích niêm mạc phế quản, gây phản ứng viêm tại chỗ và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Một số trường hợp có thể xuất hiện viêm phổi ở vùng phổi phía sau vị trí phế quản bị tắc nghẽn.

3. Viêm phổi tái phát

Người bệnh có thể cải thiện tạm thời sau khi điều trị nhiễm trùng. Tuy nhiên, nếu dị vật vẫn còn trong phế quản, tình trạng viêm phổi có thể tiếp tục tái phát.

4. Tổn thương đường thở kéo dài

Dị vật tồn tại lâu ngày có thể gây tổn thương niêm mạc phế quản, phản ứng viêm và hình thành mô hạt.

Các loại hạt, mảnh thức ăn và một số dị vật hữu cơ có thể gây phản ứng viêm đáng kể nhưng lại khó quan sát trên phim X-quang thông thường.

Dấu hiệu nhận biết dị vật đường thở sau khi bị sặc

Triệu chứng phụ thuộc vào kích thước, vị trí và thời gian dị vật mắc trong đường thở.

Những dấu hiệu cần chú ý bao gồm:

• Ho xuất hiện đột ngột trong hoặc ngay sau khi ăn uống.
• Ho kéo dài hoặc tái diễn sau cơn sặc ban đầu.
• Khò khè, thở có tiếng rít hoặc tiếng thở bất thường.
• Khó thở, cảm giác nặng ngực hoặc đau ngực.
• Sốt, ho có đờm khi xuất hiện tình trạng nhiễm trùng.
• Viêm phổi tái phát, đặc biệt khi xảy ra nhiều lần ở cùng một vùng phổi.
• Ho ra máu trong một số trường hợp có tổn thương đường thở.

Những đối tượng có nguy cơ mắc dị vật đường thở

Dị vật đường thở có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, cần đặc biệt chú ý đến những nhóm sau:

• Người cao tuổi có tiền sử sặc khi ăn hoặc uống thuốc.
• Người từng đột quỵ hoặc đang gặp tình trạng rối loạn nuốt.
• Người mắc Parkinson, sa sút trí tuệ hoặc bệnh thần kinh ảnh hưởng đến khả năng nuốt.
• Người có vấn đề về răng miệng, khó nhai hoặc sử dụng răng giả.
• Người đang sử dụng thuốc an thần hoặc thuốc gây buồn ngủ.

Người mắc bệnh phổi mạn tính như hen phế quản hoặc COPD cũng cần được đánh giá cẩn thận khi xuất hiện triệu chứng hô hấp mới sau một lần sặc.

Bác sĩ chẩn đoán dị vật đường thở bằng cách nào?

1. Khám lâm sàng và khai thác tiền sử sặc

Bác sĩ sẽ hỏi về thời điểm xuất hiện cơn sặc, loại thức ăn hoặc vật nghi ngờ bị hít vào, diễn biến cơn ho và những triệu chứng xuất hiện sau đó.

Gia đình nên cung cấp thông tin càng cụ thể càng tốt. Chẳng hạn, việc người bệnh bắt đầu ho dữ dội ngay sau khi ăn lạc có thể giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán.

Bác sĩ cũng có thể nghe phổi, đánh giá tình trạng hô hấp và kiểm tra những dấu hiệu nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn đường thở.

2. Chụp X-quang phổi

X-quang có thể giúp phát hiện một số dị vật cản quang hoặc những dấu hiệu gián tiếp như xẹp phổi, ứ khí và viêm phổi khu trú.

Tuy nhiên, nhiều dị vật như hạt lạc, mảnh thức ăn hoặc một số loại nhựa không hiện rõ trên phim.

X-quang phổi bình thường không loại trừ hoàn toàn dị vật đường thở.

3. Chụp CT ngực

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT để đánh giá rõ hơn đường thở, vị trí nghi ngờ có dị vật và những biến chứng tại phổi.

CT không phải lúc nào cũng cần thiết và không nên làm chậm việc xử trí nếu người bệnh đang có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở nguy hiểm.

4. Nội soi phế quản

Nội soi phế quản cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp bên trong đường thở. Khi có chỉ định, bác sĩ có thể sử dụng dụng cụ chuyên biệt để lấy dị vật.

Tùy đặc điểm dị vật, vị trí mắc và tình trạng người bệnh, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp nội soi phù hợp.

Đây là thủ thuật cần được thực hiện tại cơ sở y tế có chuyên môn và phương tiện xử trí biến chứng.

Điều trị dị vật đường thở như thế nào?

Nếu xác định có dị vật mắc trong phế quản, bác sĩ thường cân nhắc lấy dị vật bằng phương pháp nội soi.

Phương pháp điều trị cụ thể phụ thuộc vào tình trạng hô hấp, loại dị vật, vị trí mắc và những biến chứng đi kèm.

Trường hợp có nhiễm trùng, người bệnh có thể cần điều trị bổ sung theo chỉ định. Tuy nhiên, thuốc ho hoặc kháng sinh không thể thay thế việc lấy dị vật khi dị vật vẫn còn gây tắc nghẽn.

Cách phòng ngừa sặc thức ăn ở người cao tuổi

Phòng ngừa sặc cần tập trung vào tư thế ăn uống, lựa chọn thực phẩm phù hợp và phát hiện sớm tình trạng rối loạn nuốt.

1. Duy trì tư thế ăn uống phù hợp

Người cao tuổi nên ngồi thẳng, giữ đầu và thân mình ổn định trong suốt bữa ăn.

Không nên vừa ăn vừa nằm, nói chuyện liên tục hoặc cười đùa khi đang nhai và nuốt thức ăn.

Với người có rối loạn nuốt, tư thế ăn uống cần được điều chỉnh theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

2. Ăn chậm, nhai kỹ và chọn thức ăn phù hợp

Nên chia thức ăn thành miếng vừa ăn, ăn từng miếng nhỏ và nhai kỹ trước khi nuốt.

Người thường xuyên bị sặc cần thận trọng với những thực phẩm có nguy cơ gây nghẹn như:

• Hạt lạc, hạt điều, hạt dưa và các loại hạt nhỏ.
• Thịt dai, mảnh xương nhỏ hoặc thức ăn khô vụn.
• Thực phẩm có kết cấu dai, dính hoặc khó nhai.
• Những món ăn không phù hợp với khả năng nhai và nuốt của từng người.

Không phải tất cả người cao tuổi đều cần ăn thức ăn xay nhuyễn. Việc thay đổi độ đặc của thức ăn hoặc đồ uống nên dựa trên kết quả đánh giá khả năng nuốt.

3. Thận trọng khi uống thuốc viên

Người bệnh nên uống thuốc trong tư thế ngồi thẳng và tuân thủ hướng dẫn sử dụng của từng loại thuốc.

Nếu thường xuyên bị nghẹn khi uống thuốc, cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về dạng bào chế phù hợp.

Không tự ý nghiền, bẻ hoặc mở viên nang vì một số thuốc có cơ chế giải phóng đặc biệt và có thể trở nên không an toàn khi thay đổi dạng thuốc.

4. Đánh giá rối loạn nuốt khi cần thiết

Nếu người cao tuổi thường xuyên ho khi ăn, giọng nói thay đổi sau khi nuốt, cảm giác thức ăn mắc ở cổ hoặc bị viêm phổi tái phát, gia đình nên đưa người bệnh đi khám.

Bác sĩ có thể đề nghị đánh giá chức năng nuốt và hướng dẫn chế độ ăn phù hợp nhằm giảm nguy cơ hít sặc về sau.

Khi nào cần đi khám sau một lần sặc?

Người bệnh nên được đánh giá y tế sớm khi nghi ngờ thức ăn, thuốc hoặc dị vật đã lọt vào đường thở, kể cả khi cơn ho ban đầu đã giảm.

Đặc biệt, cần đi khám nếu xuất hiện một trong những tình trạng sau:

• Ho không hết hoặc tái diễn sau khi bị sặc.
• Khò khè hoặc cảm giác thở khác thường.
• Đau ngực, sốt hoặc ho có đờm sau cơn sặc.
• Ho ra máu.
• Viêm phổi tái phát sau một lần sặc trước đó.

Người bệnh có rối loạn nuốt, di chứng đột quỵ hoặc bệnh lý thần kinh cần được theo dõi sát hơn.

Câu hỏi thường gặp về ho sau khi bị sặc

Kết luận: Không chủ quan khi ho kéo dài sau sặc

Ho kéo dài sau khi bị sặc là triệu chứng không nên xem nhẹ, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có rối loạn nuốt.

Dị vật mắc trong phế quản có thể gây viêm, tắc nghẽn đường thở và viêm phổi tái phát.

Việc ghi nhớ thời điểm sặc, loại thức ăn nghi ngờ và diễn biến triệu chứng sẽ giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán.

Nếu nghi ngờ có dị vật đường thở, hãy đi khám sớm thay vì chỉ sử dụng thuốc ho tại nhà.

Tài liệu tham khảo

1. Cleveland Clinic. Foreign Body Aspiration . Thông tin về nguyên nhân, triệu chứng và xử trí dị vật đường thở.
2. Merck Manual Professional Edition. Bronchoscopy . Thông tin chuyên môn về nội soi phế quản.
3. American Red Cross. Choking First Aid . Hướng dẫn nhận biết và sơ cứu nghẹn.
4. National Institute on Aging. Healthy Eating, Nutrition, and Diet . Thông tin về dinh dưỡng và ăn uống ở người cao tuổi.