Đột quỵ là một trong những cấp cứu y khoa nguy hiểm nhất, đặc biệt ở người cao tuổi. Nhiều gia đình thường nhầm tưởng rằng khi bệnh nhân đã qua giai đoạn cấp cứu, tỉnh táo trở lại hoặc được chuyển về phòng điều trị là đã an toàn. Tuy nhiên, 24 giờ sau đột quỵ vẫn là khoảng thời gian hết sức quan trọng — nơi mọi diễn biến nhỏ đều có thể thay đổi nhanh chóng: yếu liệt lan rộng, nói khó hơn, nuốt sặc, rối loạn ý thức, thậm chí là đột quỵ tái phát. Vì vậy, việc người nhà nắm được các dấu hiệu theo dõi đúng và xử trí kịp thời có ý nghĩa sống còn.

Nguyên nhân gây đột quỵ và vì sao 24 giờ đầu vẫn nguy hiểm?

Đột quỵ xảy ra khi não bị tổn thương do mạch máu bị tắc nghẽn (nhồi máu não) hoặc vỡ (xuất huyết não). Nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Tắc nghẽn mạch máu do cục máu đông hình thành tại chỗ hoặc di chuyển từ nơi khác đến (thường từ tim trong bệnh rung nhĩ).
• Vỡ mạch máu não do tăng huyết áp không kiểm soát hoặc dị dạng mạch máu.
• Xơ vữa động mạch do mỡ máu, hút thuốc, đái tháo đường — khiến lòng mạch hẹp dần.
• Rối loạn nhịp tim như rung nhĩ làm máu ứ lại trong tim, tạo thành huyết khối — một nguyên nhân hàng đầu gây tắc mạch não.

Sau khi được cấp cứu, vùng não bị tổn thương vẫn cần thời gian để ổn định. Trong 24 giờ đầu, bác sĩ phải kiểm soát chặt huyết áp, đường huyết, nhịp tim, tình trạng đông máu và chức năng thần kinh. Việc theo dõi của gia đình là vô cùng cần thiết để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, tránh trì hoãn xử trí.

Triệu chứng nhận biết và các dấu hiệu cần theo dõi sát

Người nhà cần ghi nhớ khung B.E.F.A.S.T để nhận diện nhanh cơn đột quỵ tái phát hoặc diễn tiến nặng hơn:

• B – Balance: mất thăng bằng, chóng mặt dữ dội, đi loạng choạng.
• E – Eyes: nhìn mờ, nhìn đôi, mất thị lực đột ngột một hoặc hai mắt.
• F – Face: méo miệng, mặt lệch, cười không cân.
• A – Arms: yếu hoặc tê một tay, một chân, nhất là một bên cơ thể.
• S – Speech: nói khó, nói ngọng, không hiểu lời nói.
• T – Time: gọi cấp cứu ngay lập tức, không chờ tự hồi phục.

Ngoài ra, gia đình cũng cần quan sát các nhóm dấu hiệu sau trong suốt 24 giờ đầu:

• Ý thức: người bệnh tỉnh táo hơn hay lơ mơ, có gọi hỏi, đáp ứng không?
• Lời nói: có nói khó hơn, ngọng hơn, không hiểu lời người khác không?
• Vận động: tay chân yếu hơn, xuất hiện tê bì mới hoặc co giật?
• Thị lực và thăng bằng: có nhìn mờ, nhìn đôi, chóng mặt, mất thăng bằng không?
• Nuốt và hô hấp: có ho sặc khi uống nước, đờm nhiều, giọng ướt, khó thở không?
• Tim mạch: có hồi hộp trống ngực, đau ngực, nhịp tim không đều hay không?

Mọi thay đổi bất thường, dù nhỏ, cũng cần được thông báo ngay cho nhân viên y tế — không nên chờ đến giờ khám định kỳ.

Người cao tuổi — đối tượng dễ mắc đột quỵ và tái phát

Đột quỵ có thể xảy ra ở bất kỳ ai, nhưng nguy cơ tăng cao ở:

• Người trên 60 tuổi, nhất là nam giới.
• Người có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.
• Người mắc bệnh tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ — yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ.
• Người từng có cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc từng đột quỵ trước đó.
• Người thừa cân, béo phì, hút thuốc lá, lười vận động.

Với nhóm đối tượng này, việc theo dõi 24 giờ đầu sau đột quỵ càng phải chặt chẽ vì nguy cơ biến chứng và tái phát rất dễ xảy ra.

Chẩn đoán và điều trị sau đột quỵ trong ngày đầu

Tại bệnh viện, các bác sĩ sẽ tiếp tục theo dõi và chẩn đoán chính xác bằng:

• Chụp CT hoặc MRI sọ não để xác định vùng não tổn thương, loại đột quỵ (tắc mạch hay xuất huyết).
• Đo điện tâm đồ, siêu âm tim, siêu âm mạch cảnh nhằm tìm nguồn gây huyết khối.
• Xét nghiệm máu đánh giá đường huyết, mỡ máu, chức năng đông máu.
• Đánh giá khả năng nuốt bằng nghiệm pháp uống nước — bước bắt buộc trước khi cho bệnh nhân ăn uống trở lại.

Phương pháp điều trị trong 24 giờ đầu phụ thuộc vào loại đột quỵ và thời điểm khởi phát:

• Với nhồi máu não: có thể dùng thuốc tiêu huyết khối (alteplase) hoặc can thiệp lấy huyết khối nếu đến viện sớm.
• Với xuất huyết não: kiểm soát huyết áp, giảm áp lực nội sọ, có thể phẫu thuật nếu cần.
• Dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông theo chỉ định khi không có chống chỉ định.
• Kiểm soát chặt huyết áp, đường huyết, thân nhiệt, phòng ngừa loét ép, viêm phổi và huyết khối tĩnh mạch sâu.

Đặc biệt, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc chống đông hay bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định — vì dùng sai có thể gây xuất huyết não hoặc làm tăng nguy cơ tái phát.

Chăm sóc và phòng ngừa đột quỵ tái phát khoa học

Trong 24 giờ sau đột quỵ, người nhà cần thực hiện các nguyên tắc an toàn sau:

• Để bệnh nhân nằm ở tư thế an toàn theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tránh xoa bóp mạnh vùng liệt.
• Không tự cho ăn, uống, uống sữa hay uống thuốc viên nếu bệnh nhân yếu liệt, nói khó, lơ mơ hoặc chưa được đánh giá nuốt — vì nguy cơ sặc và viêm phổi hít rất cao.
• Không cạo gió, chích máu đầu ngón tay, cho uống thuốc “tan máu đông” truyền miệng.
• Ghi lại thời điểm khởi phát cơn đột quỵ, các dấu hiệu đầu tiên, bệnh nền và thuốc đang dùng để cung cấp cho bác sĩ.
• Báo ngay cho điều dưỡng hoặc bác sĩ nếu bệnh nhân yếu hơn, nói khó hơn, lơ mơ, co giật, đau đầu dữ dội, khó thở.

Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học sau giai đoạn cấp

Khi bệnh nhân đã ổn định và được cho phép ăn uống trở lại, cần tuân thủ chế độ:

• Ăn nhạt, giảm muối — dưới 5g muối/ngày để kiểm soát huyết áp.
• Bổ sung rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo giàu omega-3.
• Hạn chế mỡ động vật, thức ăn nhanh, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn.
• Chia nhỏ bữa ăn, thức ăn mềm, dễ nuốt nếu bệnh nhân còn khó nuốt.
• Uống đủ nước theo lượng khuyến cáo, tránh nước ngọt có gas và rượu bia.
• Tập vật lý trị liệu, phục hồi chức năng theo chỉ định — bắt đầu càng sớm càng tốt để phòng teo cơ, cứng khớp.

Đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tàn tật và tử vong hàng đầu, nhưng phòng ngừa tái phát hoàn toàn có thể kiểm soát bằng việc tuân thủ điều trị, thay đổi lối sống và tái khám đều đặn.

Khi nào phải gọi cấp cứu ngay?

Gia đình cần gọi cấp cứu ngay lập tức nếu phát hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Yếu liệt mới xuất hiện hoặc yếu nặng hơn so với trước.
• Méo miệng, nói khó, lú lẫn đột ngột.
• Nhìn mờ, nhìn đôi, mất thị lực.
• Chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng.
• Đau đầu dữ dội bất thường, nôn nhiều.
• Co giật, lơ mơ, khó đánh thức.
• Đau ngực, khó thở, hồi hộp trống ngực.
• Sặc, tím tái, thở khò khè sau khi ăn uống.

Đừng tự ý chở bệnh nhân đi xa bằng xe máy, không trì hoãn vì nghĩ “ngủ một lát sẽ đỡ”. Hãy nhớ: thời gian là não. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào thần kinh có thể bị tổn thương vĩnh viễn.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh nhân đã tỉnh táo, nói chuyện bình thường thì có còn nguy hiểm không?

Có. Tỉnh táo và nói chuyện được không đồng nghĩa với đã an toàn hoàn toàn. Trong 24 giờ đầu, tình trạng có thể thay đổi rất nhanh do phù não tiến triển, đột quỵ tái phát hoặc biến chứng khác. Gia đình vẫn cần tiếp tục theo dõi sát các dấu hiệu về ý thức, lời nói, vận động và báo ngay cho nhân viên y tế nếu có bất kỳ thay đổi nào, dù nhỏ.

Người bệnh khát nước, đòi uống thì có nên cho uống ngay không?

Không nên tự ý cho uống nếu bệnh nhân yếu liệt, nói khó, lơ mơ hoặc chưa được nhân viên y tế đánh giá khả năng nuốt. Nguy cơ sặc và viêm phổi hít trong giai đoạn này rất cao và có thể gây biến chứng nghiêm trọng. Hãy báo cho điều dưỡng hoặc bác sĩ để được đánh giá và hướng dẫn cách cho uống an toàn.

Có nên áp dụng mẹo dân gian như cạo gió, chích máu đầu ngón tay khi nghi ngờ đột quỵ không?

Không. Đây là những biện pháp không có cơ sở khoa học và có thể làm mất thời gian quý báu để đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế cấp cứu kịp thời. Với đột quỵ, “thời gian là não” — mỗi phút trì hoãn đều có thể khiến tổn thương não trở nên nặng nề và khó hồi phục hơn.

Khi nào nên đặt lịch khám?

Chăm sóc sau đột quỵ không bắt đầu từ hôm sau, mà ngay trong 24 giờ vàng đầu tiên. Người nhà không cần trở thành bác sĩ, nhưng hãy là người quan sát tỉnh táo nhất — vì chỉ một phát hiện sớm, gọi đúng, báo đúng có thể thay đổi cả tiên lượng của người bệnh. Nếu gia đình có người thuộc nhóm nguy cơ cao, nên chủ động thăm khám tầm soát sớm. Careviona hỗ trợ đặt lịch khám miễn phí, giúp gia đình lựa chọn cơ sở y tế phù hợp. Liên hệ hotline 0993.098.769 hoặc đặt lịch trực tuyến tại careviona.com để được hỗ trợ nhanh chóng. Careviona là nền tảng hỗ trợ đặt lịch khám, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Bài Viết Liên Quan

• Khám sức khỏe định kỳ bao lâu một lần?
• Cách chọn bác sĩ phù hợp với nhu cầu chăm sóc sức khỏe
• Đặt khám sức khỏe tổng quát Hà Nội
• Đặt khám ngoài giờ Hà Nội