Sức khỏe tâm lý thân nhân liệt sĩ khi hài cốt được tìm thấy: Dấu hiệu, điều trị và phòng ngừa

Tính đến ngày 26/8/2026, Đội 584, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị đã quy tập được 20 hài cốt liệt sĩ tại các khu vực thuộc phường Quảng Trị. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Trị, trong số này có 6 hài cốt tại khu vực Bệnh viện Đa khoa khu vực Thạch Hãn, 13 hài cốt tại khu phố Trí Bưu và 1 hài cốt tại khu phố Như Lệ.

Việc tìm kiếm, quy tập và xác định thông tin liệt sĩ mang ý nghĩa đặc biệt đối với gia đình và cộng đồng. Với một số thân nhân, thông tin liên quan đến người đã mất sau nhiều năm có thể gợi lại ký ức, sự mong chờ và nhiều cảm xúc khác nhau. Tuy nhiên, đau buồn, xúc động hoặc mất ngủ trong một thời gian ngắn không đồng nghĩa mắc bệnh tâm thần.

Đau buồn sau mất mát có phải là bệnh không?

Không nhất thiết. Đau buồn là một phản ứng tự nhiên khi mất người thân. WHO lưu ý rằng với phần lớn mọi người, mất mát và đau buồn không dẫn đến một rối loạn tâm thần.

Cảm xúc cũng không diễn ra theo một khuôn mẫu cố định. Một người có thể cảm thấy buồn, nhớ, nhẹ nhõm, day dứt, tức giận hoặc có nhiều cảm xúc đan xen. Mức độ và thời gian thích nghi khác nhau giữa từng cá nhân, gia đình và bối cảnh văn hóa.

Vì vậy, không nên vội gắn các phản ứng cảm xúc sau khi nhận thông tin về người đã mất với các chẩn đoán như trầm cảm hoặc rối loạn stress sau sang chấn (PTSD).

Những phản ứng nào có thể xuất hiện?

Sau một thông tin gợi lại mất mát hoặc trải nghiệm đau thương, một số người có thể tạm thời gặp:

• Buồn, xúc động hoặc thường xuyên nghĩ đến người đã mất.
• Khó ngủ hoặc giấc ngủ thay đổi.
• Khó tập trung trong một thời gian.
• Giảm cảm giác ngon miệng.
• Mệt mỏi hoặc thiếu năng lượng.
• Muốn dành thời gian một mình hoặc ở bên gia đình.
• Nhạy cảm hơn với những hình ảnh, câu chuyện hoặc địa điểm gợi nhớ quá khứ.

Những biểu hiện trên không tự động đồng nghĩa với bệnh lý. NIMH cho biết nhiều phản ứng như buồn, lo lắng, khó ngủ hoặc suy nghĩ về sự kiện có thể xảy ra sau trải nghiệm gây sang chấn và ở phần lớn mọi người chúng giảm dần theo thời gian.

Khi nào phản ứng tâm lý cần được quan tâm hơn?

Không nên sử dụng duy nhất mốc “2 tuần” để kết luận một người mắc PTSD hay một rối loạn liên quan đến đau buồn. Bác sĩ cần xem xét loại triệu chứng, thời gian tồn tại, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi các triệu chứng không cải thiện theo thời gian, ngày càng nặng hơn hoặc ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh hoạt, công việc và các mối quan hệ.

Một số biểu hiện cần chú ý gồm:

• Mất ngủ nghiêm trọng hoặc kéo dài.
• Thường xuyên có ký ức hoặc ác mộng gây đau khổ.
• Tránh né mạnh những người, địa điểm hoặc tình huống gợi nhớ sự kiện.
• Luôn căng thẳng, cảnh giác hoặc dễ giật mình.
• Mất hứng thú rõ rệt với những hoạt động trước đây.
• Khó duy trì công việc, chăm sóc bản thân hoặc sinh hoạt thường ngày.
• Sử dụng rượu hoặc chất khác để đối phó với cảm xúc.
• Cảm giác tuyệt vọng hoặc xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân.

PTSD khác với đau buồn thông thường như thế nào?

PTSD là một chẩn đoán y khoa với những tiêu chuẩn cụ thể. NIMH mô tả các nhóm triệu chứng chính gồm tái trải nghiệm sự kiện, tránh né, tăng cảnh giác/phản ứng và thay đổi nhận thức hoặc cảm xúc.

Đối với người lớn, các triệu chứng PTSD phải kéo dài hơn một tháng, đủ mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống và không được giải thích tốt hơn bởi thuốc, chất hoặc tình trạng bệnh lý khác.

Điều này khác với việc một người buồn hoặc xúc động khi nhớ về người thân đã mất.

Rối loạn đau buồn kéo dài là gì?

Một số ít người có thể trải qua đau buồn kéo dài với mức độ nghiêm trọng, chẳng hạn liên tục khao khát hoặc bận tâm sâu sắc về người đã mất, kèm đau khổ cảm xúc và suy giảm đáng kể khả năng hoạt động trong cuộc sống.

Đây là tình trạng cần được đánh giá bởi chuyên gia. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên việc một người vẫn nhớ hoặc thương tiếc người thân sau nhiều năm.

Bác sĩ đánh giá vấn đề sức khỏe tâm thần như thế nào?

Không có xét nghiệm máu hoặc chẩn đoán hình ảnh đơn lẻ có thể xác định PTSD, trầm cảm hay rối loạn đau buồn kéo dài.

Bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần thường đánh giá thông qua trao đổi trực tiếp về:

• Những gì người bệnh đã trải qua.
• Triệu chứng hiện tại.
• Thời điểm xuất hiện và thời gian kéo dài.
• Ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc và cuộc sống.
• Tiền sử sức khỏe thể chất và tâm thần.
• Thuốc, rượu và các chất đang sử dụng.
• Mức độ hỗ trợ từ gia đình và xã hội.

Các tiêu chuẩn chẩn đoán như DSM hoặc ICD có thể được chuyên gia sử dụng trong quá trình đánh giá. DSM-5 hay ICD không phải là “thang đo tâm lý” như cách bài cũ mô tả.

Hỗ trợ người đang trải qua đau buồn như thế nào?

Không phải tất cả những người đang đau buồn đều cần điều trị tâm lý. Với nhiều người, sự hiện diện và hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và cộng đồng đã có ý nghĩa lớn.

Lắng nghe thay vì ép người khác phải nói

Có thể cho người thân biết rằng bạn sẵn sàng lắng nghe khi họ muốn chia sẻ. Không nên ép họ kể lại những ký ức đau buồn nếu họ chưa sẵn sàng.

Duy trì sinh hoạt cơ bản

NIMH khuyến nghị người trải qua phản ứng sau sang chấn cố gắng duy trì các thói quen cơ bản như ăn uống, vận động và ngủ, đặt những mục tiêu thực tế và dành thời gian với những người đáng tin cậy.

Tôn trọng cách tưởng nhớ của mỗi người

Có người muốn tham gia đầy đủ các hoạt động tưởng niệm; người khác có thể cần không gian riêng. Không có một cách đau buồn duy nhất được coi là “đúng”.

Khi nào cần trị liệu tâm lý?

Nếu triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, trị liệu tâm lý có thể được cân nhắc sau khi chuyên gia đánh giá.

Đối với PTSD, các phương pháp trị liệu tập trung vào sang chấn có bằng chứng hỗ trợ. NIMH mô tả liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), bao gồm những kỹ thuật như tiếp xúc có kiểm soát và tái cấu trúc nhận thức, là một trong những phương pháp được sử dụng trong điều trị PTSD.

Các phương pháp này nên được thực hiện bởi chuyên gia được đào tạo, không nên tự thực hành các kỹ thuật “đối diện sang chấn” tại nhà.

Có cần sử dụng thuốc không?

Không nên dùng thuốc chỉ vì một người đang đau buồn. Việc có cần thuốc hay không phụ thuộc vào chẩn đoán, triệu chứng, bệnh đi kèm và đánh giá của bác sĩ.

Đối với PTSD, NIMH cho biết điều trị có thể gồm tâm lý trị liệu, thuốc hoặc kết hợp cả hai. Một số thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI được sử dụng trong điều trị PTSD.

Không nên tự mua thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc thuốc chống lo âu để xử lý mất ngủ hay đau buồn.

Dinh dưỡng có điều trị được sang chấn tâm lý không?

Không có bằng chứng để coi cá hồi, chuối, yến mạch, omega-3, tryptophan hay vitamin B là phương pháp điều trị PTSD hoặc đau buồn.

Một chế độ ăn đa dạng và cân bằng vẫn có lợi cho sức khỏe tổng thể, nhưng không nên quảng bá một nhóm thực phẩm như biện pháp “ổn định tâm trạng” hoặc thay thế điều trị chuyên môn.

Vận động, giấc ngủ và kết nối xã hội có vai trò gì?

Các hoạt động hỗ trợ sức khỏe chung có thể giúp một số người đối phó tốt hơn với stress. Có thể cân nhắc:

• Duy trì giờ ăn và giờ ngủ tương đối ổn định.
• Vận động phù hợp với sức khỏe và khả năng.
• Hạn chế dùng rượu hoặc chất khác để đối phó với cảm xúc.
• Dành thời gian với người thân, bạn bè hoặc những người mình tin tưởng.
• Thực hiện các hoạt động thư giãn nếu cảm thấy hữu ích.
• Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cảm xúc trở nên quá sức hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống.

Sức khỏe tâm thần của lực lượng làm công tác tìm kiếm, quy tập

Những người làm việc thường xuyên trong môi trường có liên quan đến mất mát, chiến tranh hoặc các yếu tố gợi nhắc sang chấn cũng cần được quan tâm đến sức khỏe tâm thần.

Tuy nhiên, không nên mặc định rằng các cán bộ, chiến sĩ tham gia công tác quy tập sẽ mắc “sang chấn tâm lý thứ phát”. Phản ứng của mỗi người khác nhau.

Việc xây dựng môi trường hỗ trợ, bố trí nghỉ ngơi phù hợp, tạo điều kiện trao đổi khi gặp khó khăn tâm lý và giúp tiếp cận chuyên gia khi cần là những cách tiếp cận thận trọng hơn.

20 hài cốt liệt sĩ được quy tập tại phường Quảng Trị

Theo thông tin chính thức của tỉnh Quảng Trị, tính đến ngày 26/8/2026, Đội 584 đã quy tập được 20 hài cốt liệt sĩ tại phường Quảng Trị.

• Khu vực Bệnh viện Đa khoa khu vực Thạch Hãn: 6 hài cốt.
• Khu phố Trí Bưu: 13 hài cốt, gồm các mộ riêng lẻ và mộ tập thể.
• Khu phố Như Lệ: 1 hài cốt.

Các hài cốt được đưa về quàn tại Đội 584, Phòng Chính trị, Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị. Lực lượng chức năng tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm tại các khu vực thuộc phường Quảng Trị.

Đối với thân nhân, việc tiếp nhận những thông tin như vậy có thể mang nhiều ý nghĩa và cảm xúc khác nhau. Thay vì mặc định đau buồn là bệnh lý, điều quan trọng là tôn trọng phản ứng của từng người, duy trì sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng, đồng thời nhận biết những trường hợp thực sự cần chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên môn.

Nguồn tham khảo